Search

Taedium Vitae

Pandoranın qutusunda nə var idi?

Pandora-mini
Pandora. Con Villiam Vaterhaus // wikimedia.org

Antik yunan mifologiyasında yazıdan əvvəlki dövrdə yaranan şifahi rəvayətlərdə miflərin üzünü köçürən və ya onları yenidən danışan istənilən kəsin özünün məkan və zaman daxilindəki yerini göstərməyə məcbur olması kimi bir quruluş mövcud idi. Elə Pandora mifinin məzmununu açmağa çalışan bizlər də hekayətçi – mən – və oxucuların mövqeyini müəyyənləşdirməyə məcburuq. Beləliklə, nə üçün biz Pandora haqqında mifin hansısa təfərrüatlarını öyrənməyi vacib hesab edirik?

Təəssüflər olsun ki, cavab xoşunuza gəlməyəcək. Biz hələ də patriarxlıqdan, ənənəvi deyə təbir edilən dəyərlərdən – güclünün haqqı, qüvvətli insanın hökmranlığı, insanın təbiətdə və kosmosda mövcudluğunun inkişafı və genişləndirilməsi kultu – humanitar dəyərlərə – zəiflər, təqibə məruz qalanlar, yoxsul və xəstələrə hörmət, gücə yox, insanpərvərliyə əsaslanan münasibətlər, sürgün olunmuşların hüquq və imkanlarının böyüməsi – keçid dövründə yaşamaqdayıq.

Pandora isə əsas olmasa da, hələ bitməyən, xoşbəxtlikdən, bizi də bitirməyən dünənki günün sülhə gələn başlıca qəhrəmanlardan biridir. Continue reading “Pandoranın qutusunda nə var idi?”

Çay / Xulio Kortasar

16996403_1374519419236758_7180043296601565474_n”Oyunun sonu” kitabından hekayə

Yaxşı, tutaq ki, sən özünü  Sena çayına atacağına söz verdin, ya da nəsə belə bir şey və çıxıb getdin, gecə vaxtı əzik-üzük döşəkağı üstündə dil dolaşa-dolaşa deyilən həmişəki adi səfehliklər, mənsə onları güclə eşidirəm, yüngül toxunuşlarınla diqqətimi çəkməyə çalışsan da, çoxdandır sözlərinə biganəyəm, onlar bağlı gözlərimdən, yuxumdan da o tərəfə sürüşərək məni harasa aşağı dartırlar. Bir tərəfdən də bəlkə elə belə yaxşıdır, mənə nə, getmisən, ya batmısan, yoxsa hələ də sahil boyu gəzərək suya baxırsan, həm heç elə də deyil, axı sən hələ burdasan və yuxuda ağır-ağır nəfəs alırsan, axı getməmisən, getmək istəyirdin, gecənin ortası, yuxu məni əldən salmışdı və yadımdadır ki, Senaya atılmağa hazırlaşırdın və qorxurdun, amma sonra fikrini dəyişdin, indi yanımdasan, yuxuda titrəyirsən, sanki necə getdiyini, sahilə necə çatdığını və suya necə atıldığını yuxuda görürsən. Və hər dəfə də belə, sonra ağlamaqdan şişmiş gözlərin, sonra yuxuya gedirsən və səhər saat on birə qədər yatırsan, gecə doğrudan da suda  boğulanlar haqqında xəbər yayan qəzetlər paylanılana kimi. Continue reading “Çay / Xulio Kortasar”

Mələk / Leonid Andreyev

17342972_1067323140039765_4795022852274826774_n
I

   Hərdən Saşka həyat adlanan bütün şeylərdən imtina etmək istəyirdi. Səhərlər içində nazik buz halqaları üzən su ilə yuyunmasın, gimnaziyaya getməsin, orda hamının onu necə danladığını eşitməsin, anası onu axşamlar dizi üstə qoyanda belində və bütün bədənindəki ağrıları hiss etməsin. Lakin on üç yaşı olduğundan və insanların özləri istədikdə həyatdan necə imtina etmək vasitələrini bilmədiyindən gimnaziyaya getməyə və dizi üstə dayanmağa davam edirdi və ona elə gəlirdi ki, həyat heç vaxt bitməyəcək. Bir il keçəcək, sonra biri də, sonra yenə, o isə elə gimnaziyaya gedəcək və evdə dizləri üstə dayanacaq. Saşka boyunəyməz və cəsur ürəyə sahib olduğundan, pisliyə göz yuma bilmirdi və həyatdan intiqam alırdı. Bu məqsədlə də yoldaşlarını döyürdü, müdirə qarşı kobudluq edirdi, dərsliklərini cırırdı və bütün günü gah müəllimlərinə, gah da anasına yalan danışırdı. Bircə atasını aldatmırdı. Davada burnu azacıq zədələnəndə onu qəsdən lap çox qopardırdı və elə möhkəm qışqırırdı ki, hamı xoşagəlməz hisslər keçirirdi, üz-gözünü turşudurdu və qulaqlarını tuturdu.  Necə lazımdır bağırdıqdan sonra dərhal susurdu, dilini çıxardırdı və qaralama dəftərində özünün necə qışqırdığını, qulaqlarını tutan nəzarətçini və qorxudan tir-tir əsən qalibi göstərən karikatura çəkirdi. Bütün dəftər karikaturalarla dolu idi və ən çox gombul və balacaboy qadının kibrit çöpü kimi arıq oğlanı oxlovla döydüyü rəsm təkrar olunurdu. Aşağıda böyük və əyri-üyrü hərflərlə yazılmışdı: “Üzr istə, küçük”. Və cavabında da: “Lap partlasan da istəməyəcəm” . Bayramdan əvvəl Saşkanı gimnaziyadan qovdular. Anası buna görə onu döyəndə, anasının barmağını dişlədi. Bu, ona azadlıq verdi, daha səhərlər yuyunmurdu, bütün günü uşaqlarla o yana – bu yana qaçırdı, onları döyürdü. Bircə aclıqdan qorxurdu, anası daha ona yemək vermirdi, atası onun üçün gizlincə çörək və kartof saxlayırdı.  Belə şərtlərlə yaşamağı Saşka dözülən hesab edirdi. Continue reading “Mələk / Leonid Andreyev”

Lüdviq van Bethoven və onun yaradıcılığı.

“Azadlıq və inkişaf… budur incəsənətin məqsədi”

Lüdviq van Bethoven

BeethovenAdı bütün XIX yüzilliyə hakim olmuş Lüdviq Van Bethoven iki dövr arasında körpü, özündən sonra gələnlər üçün bir örnək olmuşdur. Onun haqqındakı araşdırmalar psixoloji ziddiyyətlər üzərində dayanır: şəfqətli və kobud, həssas və əsəbi, idealist və materialist, insan qardaşlığına inanan, lakin davakar bir azadlıq aşiqidir. Bəstəkarın əsərləri romantizm ab-havası ilə dolu klassik ənənəni ifadə edir.

Bethoven hər zaman tədqiqatçılar üçün diqqət çəkən mövzu olmuşdur. Bunun bir səbəbi də bəstəkar haqqında məlumatın həddən artıq çox olmasıdır. Bethovenin 1819-cu ildən başlayan və Berlin muzeyində saxlanan on min səhifədən artıq gündəlik dəftərləri onun həyatı haqqında kifayət qədər məlumat verir. Buna baxmayaraq bəstəkar və onun böyük hadisələr baş vermiş bir dövrün ifadəçisi olan əsərlərinin kifayət qədər tədqiq olunub- olunmamağı mübahisəlidir. Continue reading “Lüdviq van Bethoven və onun yaradıcılığı.”

Psixoseksual şah əsər: Piano Müəllimi

Mixail Hanekenin 2001-ci il istehsalı narahatedici trillerinə bir baxış:

the-piano-teacher-2001_71371393922145

Mixail Haneke şah əsəri olan “Piano müəllimi” (The Piano Teacher) filmində gücün və hakimiyyətin dinamikası ilə münasibətdəki cinsi dinamikanı kəşf edir. Qırx yaşlarında olan piano müəllimi Erika Kohut avtoritar anası ilə yaşadığı müddətdə atası psixiatriya klinikasında yatmaqdadır. Bəzilərinin onları əsir alan insanlara oyun oynayaraq onları azadlığa buraxması üçün yalvarması kimi Erika da saxta kiçik qız ilə müstəqilliyini elan etməyə çalışan yetkin qadın arasında qərarsız qalaraq, anasının hakimiyyəti altında qıvranmaqdadır. Evdəki həyatı ruhi vəziyyətinin təməlini göz önünə sərərkən, ədəbsiz, gənc pianinoçu Uolter Klemmer Erikadan fərdi dərs almağa başlayır və beləliklə, film maraq doğuran və sarsıdıcı yön alır.

Continue reading “Psixoseksual şah əsər: Piano Müəllimi”

Günahkarlıq hissi / Uilyam Stayron

23Yatağımda uzanmışdım. Fikirləşirdim ki, atam uşaqlıqda məni heç vaxt ciddi cəzalandırmayıb. Bircə dəfədən başqa. Onda da elə hərəkət etmişdim ki, şübhəsiz ən böyük cəzaya layiq idim. Bu, anamla bağlı idi. Ölümündən bir il əvvəl – onda mənim on iki yaşım var idi -içini yeyib – bitirən xərçəng sümüklərinə işləməyə başladı. Bir dəfə ayağı burxuldu- ayaqları artıq zəifləmişdi- yıxıldı və qamış sümüyünü sındırdı. O, heç bitişmədi də. Ayağına metaldan mil qoydular, ondan sonra qoltuq ağacına söykənərək asta-asta yeriyirdi. Uzanmağı sevmirdi və halı özündə olanda oturmağı üstün tuturdu. Xəstə ayağını stula, yaxud divanın üstünə uzadaraq oturardı. Onda onun əlli yaşı var idi və anlayırdım ki, sonunun yaxınlaşdığını bilir. Hərdən gözlərində təlaş görürdüm.  Anam dayanmadan oxuyurdu. Continue reading “Günahkarlıq hissi / Uilyam Stayron”

Orta ölçülü ən adi milçək / Knut Hamsun

17861654_1090239434414802_791091338368450792_nBir dəfə oturub yazı yazırdım. O, açıq pəncərədən içəri uçdu və başımın ətrafında rəqs etməyə başladı. Tanışlığımız belə başlamışdı.  Çox güman ki, onu saçlarımdakı spirt qoxusu cəlb etmişdi. Onu qovdum, bir dəfə, iki dəfə, amma vecinə də deyildi. Elə onda qayçını əlimə aldım.

Məndə böyük və əcaib kağız qayçısı var, onunla tənbəki çubuğumu da doldururam, kəlbətin kimi də istifadə edirəm, hətta divara mismar belə vururam, mənim təcrübəli əllərimdə o, qorxunc silaha çevrilir. Qayçını bir neçə dəfə havada yellətdim və milçək uçub getdi.

Lakin az müddətdən sonra o,  geri döndü və yenə rəqs etməyə başladı. Durub stolu qapıya tərəf çəkdim. Milçək də ardımca gəldi. İndi səninlə oyun oynayaram, düşündüm. Sakitcə gedib saçlarımı yudum. Köməyi dəydi. Milçək pərt halda abajurun üstündə oturdu və daha tərpənmədi. Uzun müddət belə keçdi, mən işləməyə davam edirdim. Lakin hər dəfə başımı qaldıranda bu milçəyi görmək ürəyimi sıxırdı. Onu diqqətlə süzdüm, lap adi, orta ölçülü, dolğun, boz qanadlı milçək idi. “Bir az çevril” , – dedim. Tərpənmədi. “Onda rədd ol”, -dedim və üzümü çevirdim. Uçdu, otaqda bir dövrə vurub yenə abajurun üstünə qayıtdı. Continue reading “Orta ölçülü ən adi milçək / Knut Hamsun”

Mari de Sa-Carneiroya məktub

fernando-pessoa-e-mario-de-sa-carneiro-728x437Bu gün sizə bu sətrləri mənəvi bir ehtiyacdan ötrü, sizinlə qarşılıqlı danışa bilmək üçün alışıb yandığıma görə yazıram. Asanlıqla təxmin edə bilərsiniz ki, söyləyəcək heç bir şeyim yoxdur. Sadəcə bu gün dibsiz depressiyanın dərinliyində tapdım özümü.  Cümlələrimin cəfəngliyi  mənim əvəzimə danışır.

Heç bir gələcəyə sahib olmayacağım günlərdən birindəyəm. Qarşımda sadəcə daşa dönmüş və əzab divarları ilə əhatə olunmuş bir indi var. Çayın qarşı tərəfi, qarşı tərəf olduğu üçün, heç vaxt durduğumuz tərəf deyil: çəkdiyim bütün əzabların gizli səbəbi budur.  Neçə limanlara yanaşacaq gəmilər var, amma heç biri həyatın ağrısız olduğu limana yelkən açmayacaq, unutmağın mümkün olduğu bir liman da yoxdur. Bütün bu olanlar çox  əvvəl idi, ancaq mənim kədərim ondan da əvvəl başlayıb. Continue reading “Mari de Sa-Carneiroya məktub”

Volfqanq Amadey Motsart və onun yaradıcılığı

“Başqalarının nəfəs almaq üçün havaya ehtiyacı olduğu kimi onun da musiqiyə ehtiyacı var…”

Leopold Motsart

Croce-Mozart-DetailVolfqanq Amadey Motsart dahi Avstriya bəstəkarı, dirijoru, Vyana klassik məktəbinin yaradıcısıdır. Bəstəkar uşaqlıqdan başlayan dahiliyi ilə, uşaq səmimiliyi parlaqlığı ilə seçilən əsərləri ilə musiqi tarixinin ən dahi bəstəkarı hesab olunur. Motsart sadə harmoniyalarla möhtəşəm əsərlər yaratdı. Onun əsərləri elə dəqiqləliklə işlənmişdi sanki hörgü kimi toxunmuşdu. Bəstəkarın sonataları və konsertlərinin insanda əqli fəaliyyəti inkişaf etdirdiyi, insanı məntiqli düşünməyinə kömək etdiyi elm tərəfindən təsdiq olunmuşdur.

Motsart xoşbəxt uşaqlıq dövrü yaşamışdı. Onun demək olar ki, bəxti gətirmişdi. O, 1756-cı ildə musiqiçi ailəsində doğulmuşdu atası Leopold Motsart Zalsburqun keçmiş saray musiqiçi arxiyepiskopu idi və istedadlı oğluna mükəmməl musiqi təhsil vermiş, ona klavesin, orqan və skripkada ifa etməyi öyrətmişdi. Motsartı tanıyan hər kəs, hətta erkən uşaqlıq yaşlarından bu balaca oğlana möcüzə kimi baxır, onu sehrbaz adlandırırdılar. Onun cəmi 3 yaşı vardı, hələ klavesin arxasındakı stula güclə çıxmasına baxmayaraq, atasının ifa etdiyi pyesləri dərhal sonra özü təkrarlayırdı. Dörd yaşında artıq öz əsərlərini bəstələməyə başlayır, lakin hələ not yazmağı bacarmadığına görə klavesində ifa edir, atası isə nota köçürürdü.
Üç yaşına qədər Volfqanq adi uşaqdan heç nə ilə fərqlənmirdi. O, fövqəladə incə, nəcib ürəyə malik, şən və qıvraq uşaq idi: tez-tez onu sevib-sevmədiklərini soruşurdu, hətta zarafatla sevilmədiyi cavabı aldıqda ağlamağa başlayırdı. Bütün oyunlarını musiqinin müşaiyəti ilə oynayırdı. Continue reading “Volfqanq Amadey Motsart və onun yaradıcılığı”

Create a free website or blog at WordPress.com.

Up ↑

%d bloggers like this: