Aşağıdakı mətin Gilles DELEUZE’ün  Parisdəki FEMİS Kino məktəbinin tələbələrinə xitabən danışdığı nitqin tərcüməsidir.

gilles-deleuze-est-mort-il-y-a-20-ans-il-n-est-toujours-pas-post-il-est-neo,M272036Mən də öz hesabıma bir sual soruşmaq istəyərdim sizlərdən, amma özümdən də eyni zamanda. Bu belə bir sual olardı: siz, kinoda nə edirsiniz və mən, əslində, fəlsəfə ilə məşğul olarkən, ya da olmağı ümid edərkən, həqiqətdə nə edirəm?

Nə deməli… Sizin oralarda hər şey pis gedir aydın olduğu kimi, amma mənim sahəmdə, fəlsəfədə, işlər pisdən də pisdir… Bu sualı da soruşmaq istəyərdim: kinoda bir fikri olmaq nə deməkdir? Əgər biri kino çəkməyi ümid edirsə başqa bir sözlə bir fikri varsa bu nə deməkdir? Amma bir fikri olmaq nadir bir hadisədir… Az qala bir növ bayramdır… və bir fikri olmaq, ümumiyyətlə, bir fikrə sahib olmaq deyil, çünki bir fikir hər vaxt həsr olunmuşdur; bu ya da digər sahəyə həsr olunmuşdur… Bir fikir bəzən şəkildə, bəzən romanda, bəzən fəlsəfədə, bəzən elmdə ola bilər… Amma o sahələrdən birinə həsr olunmuşdur … Və fərqli sahələrə aid fikirlər heç də eyni deyildirlər…Elə isə fikirlər ancaq potensial olaraq fikirdir. Gizli güc qaynaqlarına bənzəyirlər, amma hər vaxt, indidən, bu ya da başqa ifadə tərzinə bağlanmış haldadırlar və buna görə ifadə edildikləri tərzlərdən ayırd edilməzdirlər. Buna görə, ümumiyyətlə bir fikrim olduğunu söyləyə bilmərəm. Hər vaxt bildiyim bir fikrim ola bilər –kinoda, fəlsəfədə, vs. Yaxşı amma, bir şeydə bir fikrə sahib olmaq nə deməkdir?

Qarşımızda belə  bir vəziyyət var: Mən fəlsəfə, siz isə, kino ilə əlləşirsiz. Fəlsəfənin önünə nə gəlirsə onu düşünməyə, onun üzərində təsir yaratmağa  hazır olduğunu söyləmək asandır… O zaman niyə  kino üzərində də düşünməsin? Amma bu fikir deyil bir təhqirdir… fəlsəfə önünə nə çıxarsa onu düşünmək üçün edilmiş bir şey deyil. Başqa bir şeyi düşünmək üçün icad edilmiş bir şey  deyil fəlsəfə. Bunu deyəcəyəm: Fəlsəfəni hər hansı bir şey üzərinə düşünmək  üçün bir zəmanət sənədi kimi izah etmək hər şeyi qarışdırmaq deməkdir… Çünki kimsə, hər hansı bir şey üzərinə düşünmək üçün fəlsəfəyə ehtiyac duymaz. Kino üzərinə düşünməyə həqiqətən səlahiyyətli olanlar, yalnız film rejissorları, kino tənqidçiləri ya da sadəcə kinonu sevənlərdir… Və kino üzərinə düşünmək üçün heç bir şəkildə fəlsəfəyə ehtiyac duymazlar. Eynilə, riyaziyyat üstünə düşünmək üçün riyaziyyatçıların fəlsəfəyə ehtiyacları olduğunu söyləmənin son dərəcədə gülünc bir fikir olması kimi…

Fəlsəfə, əgər bir şeylər üzərinə düşünülürsə –bu düşündüyü şey, öz məzmunundan, maddəsindən başqa bir şey olsaydı, varlıq səbəbi ortadan qalxardı onsuz da… Və fəlsəfənin öz sahəsini təyin etmək çox asandır.

Bunu da əlavə etməliyəm; fəlsəfə də ən az başqa bir intizam qədər yaradıcı və çalışqan bir intizamdır: Fəlsəfə, ANLAYIŞLAR yaradan və icad edən bir intizamdır.

Və anlayışlar, o hallarıyla, hazır-istehsal məlumatları olaraq tapılmırlar… Göylərin, cənnətin bir küncündə, bir filosofun gəlib, onları yığıb qavramasını gözləməzlər. Anlayışların emal edilmələri lazımdır…

Şübhəsiz, bu- hər hansı  anlayışı oturub emal etməyə bənzəməz, sanki o ya da bu anlayışı bir filosofun oturub, emal edim deyə işə cəhd etməsi axmaqlıqdır… Eynilə bir rəssamın, günün birində sadəcə, adi bir şəkil çəkim deməsinin axmaq olacağı kimi… Bir ZƏRURƏT olması lazımdır… Başqa cür ortada heç bir şey yoxdur… Ancaq bu zərurət olduqca kompleks bir şeydir: Söz gəlişi bir filosof –heç olmasa məşğuliyyətiylə daha tanış olduğum üçün-məsələn kino üzərinə belə düşünməklə məşğul olmaz… Anlayışlar yaratmağı, icad etməyi təklif edər… Bundan ötrü, sizin önünüzdə, yalnız anlayışlar icad etməyi bildiyimi, başqa bir şey üzərinə düşünməyi bilmədiyimi söyləmək istəyərdim… Buna görə, kino çəkən sizlərin kino vaxtı nə etdiyinizi söyləməyə qalxsaydım, bu son dərəcədə sonsuz bir cavab olardı.. Amma bunu söyləyərdim (və sizin anlayışlarla edəcək bir şeyiniz yoxdur, anlayış sizin işiniz deyil) siz, kino çəkənlər, HƏRƏKƏT-MÜDDƏT BLOKLARI yaradırsınız, icad edirsiniz (blocs da mouvement-durée)…

Diqqət yetirin, sizin sahənizdə, kinoda, bir əhvalat-izahatının, bir izah edənin söz mövzusu olduğunu söyləyənlər var… Amma fəlsəfə də əhvalatlar izah edir… Anlayışların əhvalatını, tarixini izah edir… Ya da anlayışın tarixini…Və kino bizə, hərəkət-müddət blokları istifadə edərək əhvalatlar izah edir… Şəklin xətt-rəng bloklarıyla, musiqininsə çox xüsusi növdən bloklarla, səslərlə əhvalatlar izah etməsi kimi…

Elmə gəlincə; o da daha az yaradıcı, daha az çalışqan deyil. Bu səviyyədə, sənət ilə elm arasında edilən əleyhdarlığa heç hörmət etmirəm… Elmi fəaliyyət heç də  az yaradıcı deyil… Amma anlayışlar onun da işi deyil… Bəxtimiz var ki, fəlsəfə tam da buna görə hələ var… Kəşf deyə bir şey var olsa belə, alim bir kəşf edən deyil. Daha çox, onun icad etdiyini söyləyəcəm- alim FUNKSİYALAR yaratmaqda, emal etməkdə olandır.

Bu sahədə düşünərkən, çox yekunlaşdırdığımın fərqindəyəm; amma səbəbimiz də var… Bu növdən bir cavab mövzusunda çoxdandır aşılmış olduğumu da yaxşı bilirəm… Ancaq belə davam  edim qısaca: Bir funksiya emal etmək, heç olmasa iki silsiləli birliyi, qrupu bir-birlərinə qarşı qoymaqdır-bu, elmin döşəmə funksiyası, təməl-funksiyasıdır … Bu yeni ortaya çıxmış bir vəziyyət də deyil elm tarixində…

Və əgər birinin bəzilərinə danışması, xitab etməsi mümkün isə , əgər bir film çəkən bir alimə, alim isə bir filosofa xitab edə bilirsə, bu ancaq hər birinin öz sahəsindəki yaradıcı fəaliyyəti cinsindən reallaşa bilər…

Və əgər, öz yaradıcılıqla təyin olunan bütün bu fərqli intizamlar ortaq bir üfüqdə birləşirlərsə -anlayış blokları, hərəkət-müddət blokları, xətt-rəng blokları, funksiya blokları icad edən bu intizamların görüşdükləri bu sərhədə, bu üfüqə məkan-zaman adını verə bilərik.

Bu intizamların hamısı, ortaq olaraq paylaşdıqları fəaliyyətləri içində, məkan-zamanı yaradırlar…

Bresson

Yaxşı bilinir bəlkə də: Bressonda bütünlüklə, bütünlüklü məkanlar yoxdur. Əksinə, “əlaqəsiz” məkanları vardır onun: Küncdə bir yer… Hücrə kimi… Və sonra, başqa bir künc, başqa bir yer… Bir silsilə kiçik məkan qırıntısı, məkan parçacıqları… Əlaqələri isə əvvəldən təyin olunmuş deyil…

Əlbəttə, bunun tam əksini istifadə edən çox böyük film rejissorları vardır yəni məkan parçalarının əvvəldən-təyin olunmuş tənzimləməsini edənlər…

Bu parçalardan bütöv məkanları yenidən qurmaq asan deyil və kinoda o qədər çox sayda məkan forması və tərzi vardır ki, kinoda məkana dair ümumi bir tərif verə bilmərik…Amma Bresson, hər vəziyyətdə, bir-birləriylə əlaqəsiz kiçik məkan parçacıqlarından əvvəldən təyin olunmamış məkan yaradan ilk kinorejissordur və hər yaradılışın sərhədində, üfüqündə məkan-zaman olduğu üçün, əksinə, Bressonun blokları bu cür bir vizual məkana doğru yönələcəklər; yəni əvvəldən təyin olunmayan, əlaqəsi qoparılmış bir məkana…

Məhz Bressonda əllərin rolu burdan gəlir: Kənardakı əl… Məkan parçalarını bir-birlərinə bağlayan… Amma bu bir qayda deyil… Fəlsəfə də deyil… Bressondakı məkan tipi kənardakı əlin kinematoqrafik dəyər qazanışıdır. Bresson kinoya toxunma və təmas dəyərlərini daxil edən adamdır…  Bresson məkanlarının parçalarının nizamlanması zəruri olaraq əl ilə edilməlidir. Əgər Bresson bir yaradıcıdırsa … kosmos içində əlaqələri qoparılmış parçalar yaradan biridirsə, bu yalnız əl ilə mümkündür… Ehtiyac duyduğu budur… Və bu zərurət əslində bu  cür  işləyir: Bresson kimi etmək lazım deyil; Bressonda “zəruri” olan bu fikir, başqasında heç də “zəruri” olmayacaq. Hökmən bu tərz ya da bu tərz bir fikrə sahib olmaq deyil problem; amma  bir “fikrə sahib olmaq” zəruridir …

Bəli, çox doğru, bir yaradıcı həzz üçün işləyən biri deyil…

Bir yaradıcı mütləq ehtiyac duyduğu şeyi yaradandır…

Axmaqla Yeddi Samurayın Əhvalatı

Kinoda bir fikri olmaq isə başqa bir şeydə fikri olmaq deyil…

Buna qarşı, kinoda, başqa intizamlarda da etibarlı olduqları görünən fikirlər də vardır. Romanda mükəmməl olan bəzi fikirlər, kinoda da mükəmməl fikirlər ola bilərlər. Amma, qəti olaraq havaları bir-birindən fərqlidir… Digər tərəfdən, kinoda, yalnız kinematoqrafik olan fikirlər vardır…

Kinoda, romanda da dəyər tapmış fikirlər söz mövzusu olsa belə bu fikirlərin yenə də, daha indidən kinematoqrafik müddətcə aid olduqlarını, ona aid olduqlarını söyləyəcəyik. Çünki, əvvəldən aiddirlər ona…

Bu nöqtə üzərində çox israr edirəm, çünki bu anda maraq duyduğum şey bir film çəkənin film çəkərkən nə etdiyidir…

Xüsusi olaraq da, bir film çəkən, sözgəlişi bir romanı kinoya uyğunlaşdırmağa niyyətləndiyində işin əslində nə etməkdədir?

Aydındır ki, belə bir cəhd, kinoda yalnız kinoya xas fikirlər ola biləcəyindən, fikrin ancaq romanın roman fikri olaraq təqdim etdiyi fikirlə təmasa girməsiylə mümkün olacaq. Və burada, görüntü olaraq zəif bir romanı uyğunlaşdırmağa səy göstərən bir film çəkənin vəziyyətindən bəhs etmirəm. Bir rejissor tam da zəif bir romanı uyğunlaşdırma ehtiyacı duya bilər. Nəticədə ortaya çıxacaq olan bir filmdir necə olsa və romanın zəif olması, öz “öz fikriylə” hərəkət edən filmin çox yaxşı olmasına maneə törətməyəcək.

Bir az fərqli növdən bir sual ortaya atmaq istəyirəm: Bir romanın bir filmlə yaxınlığı olduğu zaman, ya da biri, kinoda, romandakı bir fikrə təsadüf edən bir fikrə sahib olduğu zaman nə olur?…

Bu, Kurosawanın ən maraqlı olduğu yerdir…

Niyə Kurosawa ilə Shakespeare, Kurosawa ilə Dostoyevski arasında bir yaxınlıq, bir tanışlıq vardır? Niyə bir Yaponun Shakespeare və Dostoyevski ilə bir qohumluğu olsun?

Bu yaxınlıqla maraqlanıram, çünki Kurosawanın Shakespearedən ya da Dostoyevskidən etdiyi uyğunlaşdırmaların xaricində, tam fərqli bir yerdə, Yeddi Samuray filmində ən yaxşı nümunəsini tapa bilirik bu vəziyyətin…

Niyə Dostoyevski?

Bir şey xatırladım… İlk baxışda kiçik bir detal olaraq görülə bilər amma, Dostoyevski qəhrəmanları çox vaxt olduqca qarışıqlıq verici insanlardır. Ümumiyyətlə, çox narahat, hərəkətli, tələskəndirlər… Davamlı olaraq, müəyyən bir müddət üçün dayanıb, sevdiklərindən bəhs edərlər; sevdiyim qız –Dana… Başı bəladadır, kömək istəyir… Köməyimə ehtiyacı var… Yoxsa öləcək… Və qəhrəmanımız küçəyə enir tələsik … Və birdən, küncdə  bir yoldaşla ya da əzilmiş bir itlə qarşılaşır… Və …. Hər şeyi unudur; amma hər şeyi –Dananın ölməkdə olduğunu, onu gözlədiyini, köməyinə ehtiyacı olduğunu… Sonra, başqa bir yoldaşıyla qarşılaşar, onunla çay içməyə gedər… Və birdən, yenə… Məni gözləyir Dana… Getməliyəm… və sairə…

Bu da nədir? Bütün bunlar nə mənanı verir?

Dostoyevski qəhrəmanları həmişə bir tələskənlik halına tutulmuş vəziyyətdədirlər… həmişə ölüm-qalım problemləriylə qarşı-qarşıya qalırlar. Amma, bilirlər ki, daha da təcili olan bir problem vardır… Amma bu problem nədir? Bax, onu bilmirlər…

Hər şey, sanki bir yanğın çıxmış, hər şey yanmaqdaykən, qaçıb çölə çıxmaq yerinə özümə bunları deməm kimidir: Xeyr! Xeyr! Burada daha da təcili bir şey var… Onu öyrənənə qədər yerimdən tərpətməyin məni…

Amma bu axmaqdır… axmaq… bu, Axmağın düsturudur…

 Yeddi Samuray isə, açıq, yəni oval bir məkanın qorxunc bir yağış tərəfindən davamlı döyüldüyü, palçıqda üzən bir kəndin ətrafında başlar…

Samuraylar, müdhiş bir tələskənliklə qaçırdı. Xəndəklər qazılacaq, əli silah tuta bilən kəndlilər öyrədiləcək, düşmənə qarşı heç bir zəiflik yeri buraxılmayacaq…

Amma, bütün bu tələskənliyin ortasında, daha müthiş, daha təcili bir sual, onları davamlı ziyarət etməkdədir: Sual, “kimdir bir Samuray” sualıdır…

Nə bir isbat, nə də bir tarix sualı… Çünki soruşulan, ümumiyyətlə “Samuraylar  kim idi” növündən bir tərif sualı deyil… Burada, tam da tarixin bu anında, aristokratik rejim həll edilərkən və kəndlilər, əslində Samuraylara heç ehtiyac duymadan özlərini müdafiə edəcək gücə sahib olmuşkən “kimdir bir Samuray” sualıdır bu… Yəni, bir ŞƏXSİYYƏT sualı…

Bu şəxsiyyət sualının ziyarət etdiyi Yeddi Samuray, Kurosawa, Dostoyevskidə kiçik bir ümumi detal olaraq görülə biləcək şeylə bərabər-təmas içindədir: Romandakı bir fikir, romandadır; kinodakı bir fikir isə kinoda…

 Minelli və Yuxular

Fikirləri mövzular ilə qarışdırmamaq lazımdır yenə də; ağlıma Minellinin, böyük Vincente Minellinin, asanca bir mövzuyla qarışdırıla biləcək, amma əslində bütün əsərini əhatə edən bir detal, zəif amma əhatə edici bir detal olduğu üçün bir fikir olan “yuxular”ı gəlir.

Bu “yuxular”, bəzilərinin gördüyü növdən yuxulardan deyil; Minelli daha çox “başqalarının gördüyü yuxular”dan bəhs edir. Başqasının, o birinin yuxusunun, xəyalının bir parçası olmaq; başqasının yuxusuna tutulmaq kimi bir şey; və daha da pisi, yuxusuna tutulduğunuz dünyanın ən şirin, ən gözəl qızı da olsa, bir monastr deməkdir; Başqasının yuxusuna mı tutuldunuz; zibilə düşdüz deməkdir bu…

Straublar.

Bir fikir, kinodadırsa başqa bir yerdə, romanda, teatrda, şəkildə bir fikir deyil dedik…Straubların əsərləri səs ilə görünüş, deyilən ilə göstərilən arasındakı bir qopma fikrinə söykənir… Səs ilə baxışın bir-birindən qoparılması… Bunu teatrın da edə biləcəyi deyilə bilər; amma xeyr; səs bir şey söyləməkdə, görünüş başqa bir şey göstərməkdədir; buna bəli; amma Straublarda səs bir şey söyləyər, söyləyərkən yüksələr; bəli, havaya doğru yüksələr; görünüşdürsə başqa bir şey göstərər; və səs, görünüşün altına, bəli altına girəcək şəkildə aşağı enər yenidən; görünüşün altına girər; bir yeraltı səsi olar…

Məhz Straublardan bir yeraltı səsi-görünüşünün; səhra, yerin qızıl bir qəbiristanlıq, milyonlarla illik bir qəbiristanlıq olduğu açıq-aşkardır…Beləcə Straubların kinosu səs ilə baxışın bir-birlərindən qoparılmalarından çox, köhnə bir təbiət qanununun, ünsürlərin universallığının  kinoya daxil olmasıdır: Su-atəş-hava-torpaq… Havaya doğru yüksəlib, sonra yeraltına, görünüşün altına girən söz…

Sənət və Müqavimət

Sənətin məlumat verdiyini, yəni bir informasiya növü olduğunu, ya da bir növ ünsiyyət olduğunu düşünmək istəyənlər var… Amma sənət ünsiyyət deyil; informasiya isə heç deyil… Ən az, minimum bir informasiyanı çatdırmadan edə bilməsə belə, sənət məlumat verməyə, informasiyaya deyilən şeyə həvəsli deyil çox da…

Ünsiyyət isə sənətkarca filan deyil; bütün etdiyi insanlara nəyi düşünmələri, nəyi hiss etmələri, nəyi etməyi planlamaları lazım olduğunu söyləməkdir. İnformasiya isə, insanlara bu deyilənləri edə bilmələri üçün verilməsi zəruri ən az, minimum edib-etmə məlumatı, minimum bir pedaqoji öyrətimdir…

Xeyr, sənət bir ünsiyyət deyil, informasiya-qarşı informasiya filan deyil. Bir tərif kimi izah edə bilməyəcəyim bir fikir irəli sürüm yenə də: Sənət, ölümə qarşı müqavimətdir…

Nə növdən bir müqavimətdir bu görəsən? Lascaux mağaralarında beş min ildir dayanıb gözləyən divar şəkilləri, onlar da  müqavimət göstərməkdələr,amma ölümə qarşı müqavimətin ikinci tərziylə bir görüşməsi var sənətin: Yəni insanların mübarizəsiylə; ölümə,təzyiqlərə qarşı ümidli mübarizəsiylə…

Məhz Bachın musiqisi, İntibah sonrası təşkilatiləşmiş iki musiqinin, müqəddəs, ilahi kilsə musiqisiylə onun əleyhdarı profan, saraylı, dünyəvi musiqinin səslərini basdırmağa çalışan bir qışqırıqdır: Rədd olun! İkiniz də çıxıb gedin!…

 Sənət Əskik Olan Bir Xalqı Gözləyir

Müqavimət nəyə qarşıdır?

Ağlımda Michel Foucault kimi bir mütəfəkkirin izah etdikləri var: On doqquzuncu əsrdən etibarən dünyanı qucaqlamağa başlayan, Napolyonçu təşkilatlarda ilk formasını alan  bir nəzarət cəmiyyəti… Həbsxana , xəstəxana, məktəb, fabrik kimi yerlərdə meydana çıxan və bütün cəmiyyətə yayılan bir iqtidar forması…

Amma Foucaultun nizam-nəzarət cəmiyyəti tezisi ilə qaldığını düşünmək ciddi bir səhv anlama olar. O çox yaxşı, yavaş-yavaş nizam cəmiyyətlərindən fərqli növdən bir ictimai iqtidar nizamına keçilməkdə olduğunun da fərqindədir.

Bu yeni iqtidar tərzinə yoxlama cəmiyyətləri deyə bilərik… Şoselərdə azadca gəzməyə buraxılarkən kim söyləyə bilər əslində nəzarət edilmədiyimizi…

Heç şübhəsiz, hər şey intizam təşkilatlarına qarşı bir sorğulamanın çoxdan başlamış, hətta müqavimətini həyəcan nöqtəsinə çatdırmış olmasından müəyyən olur: Məktəbləşmə sisteminə bağlı ən müasir sorğulamaların ən az əlli illik bir tarixi var… Gələcək üçün isə, məktəb formasının tamamilə ortadan qalxacağı daha indidən çox da aydın deyilmi? İş ilə təhsilin birləşə biləcəyi, yeni texnologiya içinə daşına biləcəyi filan hamısı yaxın bir gələcəyə bağlı təsvirlərdir…

Amma hər şey, nizamın yüngülləşməsiylə birlikdə, yoxlamanın əhatə edici bir hal aldığını göstərməkdədir: Azadca gəzməyə buraxan və ali-kodlaşmalar vasitəsilə uzaqdan, toxunmadan nəzarət edən yeni iqtidar vasitələri…

Tam belə bir nöqtədə kəsmək istəyirəm bu danışığı: Müqavimətin bir növü olaraq sənətə dair Paul Kleenin bir sözünü xatırladaraq özü də : Sənət, əskik olan bir xalqı gözləməkdədir… Hələ də  əskik olan bir xalqı gözləyən, çağıran şeydir sənət… Hamınıza təşəkkür edirəm belə bir müzakirə üçün…

17 Mart 1987, Paris

Tərcüməçi: Səbinə Mehbaliyeva

 

Advertisements