baudrillard-analysis-ceasefireBAUDRILLARD VƏ SİMULYASİYA NƏZƏRİYYƏSİ

Simulakr: Həqiqət hesab edilmək istəyən görünüş.

 Simulyasiya etmək: Gerçək olmayan bir şeyi gerçəkmiş kimi təqdim etmək, göstərməyə çalışmaq.

 Simulyasiya: Bir vasitə, bir maşın, bir sistem, bir fakta xas işləyiş formasının araşdırılma, göstərilmə ya da açıqlanma məqsədiylə bir maket ya da bir kompüter proqramı vasitəsilə süni bir şəkildə yenidən çoxaldılması”

Baudrillarda görə dünyadakı hər şey simulyasiyadır. Bu düşüncəsiylə başa düşülməsi kifayət qədər çətinləşən Baudrillard, bir həqiqət içində yaşamadığımız “gerçəyini” sanki bir yumruq kimi üzümüzə vurur. Üstəlik gerçək və simulyasiyanın artıq bir-birindən ayrıla bilməz bir nöqtədə olduğunu əlavə etsək, ümidsiz bir səhnə  qarşımıza çıxır.

“Simulakrlar və Simulyasiya” əsərində, gerçəyin sonsuz bir şəkildə çoxaldılıb ortadan itməsindən bəhs edən Baudrillard, “gerçəyin bütün göstəricilərinə sahib və onun  bütün mərhələlərinə qısa qapanma verən qüsursuz, proqramlaşdırıla bilən, xərçəng hüceyrələri kimi çoxalaraq dörd bir tərəfə yayıla bilən bir maşından” bəhs edir.  Baudrillarda görə, artıq gerçək və onun simulyasiyasını ayıra bilməyimiz mümkün  deyil. Çünki; “Xəstəymiş kimi davranan  adam yatağa uzanıb bizi xəstə olduğuna inandırmağa çalışar. Bir xəstəliyi simulyasiya edən adam isə özündə bu xəstəliyə aid simptomlar görülən adamdır. Elə isə ‘mış’ kimi etmək ya da gizləmək həqiqət prinsipinə zərər verə bilməz, yəni bunlarla həqiqət arasında hər vaxt açıq, ancaq gizlədilməyə çalışılan bir fərq vardır. Halbuki simulyasiya  ‘gerçəklə’ ‘saxta’ və ‘gerçəklə’ ‘xəyali’ arasındakı fərqi yox etməyə çalışır” . Simulyasiya edən adam həqiqətən xəstədirmi, deyilmi? Çünki bu insan gerçək simptomlar daşıyır. Bu adama nə xəstəsən, nə də deyilsən demək olmaz. Yəni bu adamı obyektiv bir şəkildə xəstə ya da sağlam olaraq qiymətləndirə bilmək mümkün deyil.”

Baudrillarda görə simulyasiyanın ən məşhur olduğu sahələr tibb, ordu və dindir. Yuxarıda da adamın xəstə simulyasiya etməsindən və bu simulyasiyanın gerçək simptomlar çıxararaq gerçəyin yerini aldığından bəhs edildi. Ayrıca bu fakt orduda da rastlanan bir vəziyyətdir. Baudrillardın buna verdiyi nümunə isə, dəli simulyasiyası edərək icazə alan kəslərdir. Ona görə bu vəziyyətlər tibbin əlini qolunu bağlamaqdadır və bunu qiymətləndirə biləcək obyektiv tədbirlərin də olmaması səbəbiylə ayırd etmək çox çətindir. Baudrillardın öz ifadəsi ilə “Dəlini bu qədər yaxşı təqlid edə bilən biri hər halda həqiqətən dəlidir” düşüncəsinə söykənir. Bu vəziyyət, yəni əsl və ya həqiqi olan ilə simulator fərqi, Baudrillarda görə indiki vaxtda ayırd edilə bilinmir. Bir digər sahə isə ona görə dindir. Bu sahədə isə simulyasiya özünü Tanrısal gücü ifadə edən “obraz” və “ikona” ilə göstərir. Baudrillarda görə, bu ikonalar zamanla Tanrını simulyasiya edərək onun yerini alırlar. Bunlar Tanrını görüntülərdə əks etdirirlər və bu yolla onun varlığı probleminin üstünü örtürlər. Artıq Tanrının varlığı hər hansı bir problemin mövzusu belə deyil, simulyasiyanın özü, bu problemin həllini təmin edir. Simulakrlar və ya ikonalar sayəsində Tanrı düşüncəsi zehinlərdən silinməz və həqiqəti mövzusunda heç bir mübahisə edilə bilməz hala gəlib. Simulakrın ən əhəmiyyətli xüsusiyyəti də budur. Yəni göndərənindən daha gerçək bir hal almasıdır. Bu səbəbdən insanın bilmə arzusuna bir sərhəd çəkilir. Bilmə yalnız görüntülər ilə məhdudlaşmaqdadır.   Baudrillarda görə obrazların “ölümcül” bir gücü vardır: “Obrazlar hər vaxt ölümcül bir gücə sahib olmuşlar. Eynilə bir model olaraq mənimsədikləri Tanrının ilahi şəxsiyyətini yox etməyə çalışan Bizans ikonaları kimi.

Tanrı belə simulyasiya edildikdən, Tanrıya olan inanc, adı çəkilən prinsiplər sadələşdirilə bildikdən sonra gerisini siz düşünün! Məhz o zaman bütün sistem yer çəkiminin təsirindən xilas olmuş bir kütləyə, nəhəng bir simulakra çevrilir. Bu gerçək yad bir şey deyil bir simulakrdır, göndərəndən məhrum və harada başlayıb harada bitdiyi bilinməyən, heç bir şeyin dayandıra bilmədiyi bir bağlı dövrə içində, gerçəyin deyil yalnız öz -özünün yerinə keçə bilən bir şeydir.”

Həqiqətin yerini tam bir simulyasiya kainatının aldığını və artıq ancaq bir hiperreallıqdan bəhs edilə biləcəyini deyən Baudrillardın düşüncələri əslində hər gün  daha da aydın olur və haqlı görünməkdədir. Baudrillardın virtual olanın, yəni TV, video oyunları, Disneylandlar, muzeylər vəs. gerçəyin yerini aldığını söylədiyi yerdə, tam da bu nöqtədə, günümüz dünyasında qarşılaşdığımız bəzi tragik və təəccüblü nümunələr, Baudrillardın təsbitlərinin haqlılığını sübut edir. Məsələn, 2009-cu ildə nümayiş olunan bir xəbərə görə, Tokioda yaşayan iyirmi yeddi yaşındakı bir gənc adam, pərəstişkarı olduğu və günümüzün ümumi estetik meyarlarına uyğun olaraq yaradılmış bir video oyunu  obrazıyla evlənmək istəmiş, hətta bu evliliyin qəbulu üçün lazımi rəsmi mövqelərə müraciət etmişdir. Xəbərdəki qeydə görə, internet oyunları və asılılıqları üzərinə işləyən  araşdırmaçı Hiroshi Ashizaki isə bu vəziyyətin heç də maraqlı və nadir bir nümunə olmadığını, gənclərin artıq xarici dünyada dilə gətirə bilmədiyi, gerçək həyatda reallaşdıra bilmədiyi hərəkətlərini internet mühitində sərhədsiz bir şəkildə etdiklərini, bu səbəbdən bu virtual mühitin onlar üçün həm içində yaşadıqları, həm də davamlı haqqında danışdıqları bir və tək həqiqət sahəsi olduğunu ifadə etmişdir.

Başqa bir nümunə isə daha da tragikdir, lakin Baudrillard düşüncəsinin əhəmiyyətini açıqlamaq baxımından kritikdir. 2010-cu ildə nümayiş olunan xəbərə görə Şimali Koreyada yaşları qırx bir və iyirmi beş olan evli bir cütlük, obsessiya halına gətirdikləri  virtual “uşaq  böyütmək” oyunu oynayarkən, üç aylıq olan gerçək qızlarının aclıqdan ölməsinə səbəb olmuşlar. Xəbərə görə bu cütün həbs olunma səbəbi, saatlarını verərək oynadıqları uşaq  böyütmək oyunu üzündən öz uşaqlarını bəsləməyərək və baxımını yerinə yetirməyərək ölümə tərk etmələridir. Bir müddətdir insanoğlunun gündəmində olan “virtual həqiqət” məsələsi, bu tip maraqlı və bəzən kədərli nümunələrdən başqa, çox fərqli və yeni “fəlsəfi” müzakirələrə də gətirib çıxarır. Bu gün sıxlıqla müzakirə edilən bir mövzuya uyğun olaraq nümayiş olunan bir xəbərdə ifadə edildiyinə görə, futurist bir elm adamı olan Rels Kurzweil, bədənlərimiz ölsə də  zehinlərimizin virtual bir həqiqətdə yaşaya biləcəyinə inanmaqdadır. Ona görə zehinimizdə olan xəyallarımız, məlumatlarımız, xatirələrimiz və daha bir çoxları bədənin ölümündən sonra bir virtual həqiqət sahəsinə köçürülərək, həyatı sonsuz edə bilər. Bu səbəbdən xəbərin başlığı çox mənalı görünməkdədir: “Virtual Həqiqət Yaxın Bir Gələcəkdə Ölümün Çarəsi Ola bilər.” Yaxşı, gerçəkdə olmayan bir dünyada yaşayaraq onun davamlı olaraq gizlənməsi yoluyla, bu dünyanın bir illuziya olmadığını düşünərək yoluna davam etmək qəbul ediləndirmi? Tam da bu kimi suallar, köhnədən sıxlıqla yalnız fəlsəfənin müzakirə mövzusu olan bəzi problemlərin artıq gündəlik müzakirələrə qarışdığını göstərməkdədir. Çünki artıq ətrafdakı həqiqətin və ya həqiqət sandığımız şeyin elə olub-olmadığı, bizi yanıldıb yanıltmadığı kimi suallar, yalnız fəlsəfənin sualları deyil, çünki artıq içərisində yaşadığımız cəmiyyətdə virtual həqiqətin özü, köhnədən tək həqiqət olaraq gördüyümüz dünyanı qoymaqdadır..

Süni siyasi və ya iqtisadi gündəmlər, süni müharibələr və süni yarışlar vs. getdikcə gerçəyinin yerini almaqda və hiper-həqiqəti meydana gətirməkdə yəni əslindən daha gerçək kimi qəbul edilməkdədir. Simulyasiya kainatı, yalnız gerçəyin yerini alan simülakrlar və kütləvi informasiya vasitələri vasitəsilə deyil, insanların gündəlik həyatının hər anına yayılan binalar, təşkilatlar, mədəniyyət, əyləncə kimi sahələr vasitəsilə də yenidən çıxarılmaqda, özünü davamlı olaraq var etməkdədir. Artıq sonsuz sayda həqiqətdən bəhs edilə bilər. Həqiqətin sonsuz sayda olması isə, ortada bir gerçək olmadığı mənasını verir.

Baudrillard, həqiqətini itirənlərdən birini də “sənət” olaraq izah edir. Sənət, onu modadan, ünsiyyət vasitələrindən və hər cür məna istehsal formasından ayırmanın güc olduğu bir istehsal formasına çevrilmişdir. Sənətin müqəddəsliyi və təkliyi artıq yox olmuşdur. Çünki bir sənət əsərindən artıq bir dənə deyil. Reproduksiyaları, illüstrasiyaları sayəsində sənət əsərinin təkliyi ortadan qalxmışdır. İstehsal formasına qəsd budur. Sənətə çatma şəkli də artıq dəyişib. Louvre Muzeyində sərgilənən bir tablonu görmək üçün Parisə getmək məcburiyyətində deyilik artıq. İnternet mühitində iştirak edən, virtual muzeylər sayəsində tablo önünə qədər gedərək, arada yalnız bir ekran varkən istədiyimiz əsəri görə bilmə şansına sahibik. Əmtəənin özü zaman və məkan anlayışlarıyla birlikdə dəyişmə və çevrilməyə məruz qalmışır. Əsərin gerçəkmi, simulyasiyamı olduğunu müəyyən edəcək tək bir ipucu tapa bilmərik. Çünki simulyasiya artıq gerçəyin yerinə keçmişdir.

Yazarın ən böyük zərbə nöqtəsinin elm olduğu deyilə bilər. Çünki elm, quruluşu etibarilə təkliyə işarə edir, ikilikləri içində saxlayır, doğru/yaxşı/gerçək anlayışlarının təmsilçisi kimi çıxış edir. Bu məzmunda elm yuvası olaraq təsvir edilə biləcək universitetlər də Baudrillard üçün məqsəddən məhrum yerlər halına gəliblər. “Bundan belə elmi məzmun və siyasi quruluşdan məhrum bir universitet boşluqda uçmağa məhkumdur ya da onun özünə bir istiqamət verə bilməkdən aciz, süni bir həyatda qalma mübarizəsi verən teatr və kazarmalar kimi maşın simulakrını idarə edən arxaik bir feodal nizama çevrilmiş olduğu deyilə bilər. Universitetinin gözlənilməz bir hücuma keçmə ehtimalı sıfırdır”

Beləcə Baudrillard, universitetlərə yüklənən çevrilmə funksiyasının əsla mümkün ola bilməyəcəyini ifadə etməkdədir. Çünki universitetlər bilginin hakimiyyətini sorğulayan yerlər olmaqdan çox uzaq və əsasən məlumatın iqtidarlığıyla əməkdaşlıq edən yerlərə çevrilmişlər.

Jean Baudrillard, çağımızın təməl xəstəliyinin gerçək istehsalı olduğunu söyləməkdədir. Çox sayda dəyər, mal və məna istehsalı ilə birlikdə, bu yox olma meydana gəlmişdir. Nəzəriyyəçi maddi istehsaldan hiperreallığa keçid baş verib.

Obyekti Ölən Həqiqət / Hiperreallıq

Baudrillardın bir çox anlayışla sintez etdiyi simulyasiya qaydasına görə  həqiqət, simulakrların yenidən-istehsalı sonsuz dövr içərisində, özünə bir daha çatıla bilməyəcək şəkildə yox olmuşdur. Bu yox oluşda, həqiqətin indi aldığı forma, yəni ən üst pillə də hiperreallıq (hyperreality) olmuşdur. Baudrillarda görə, Postmodern cəmiyyətə aid olan bu hiperrealıq mərhələsinə keçidin müəyyən mərhələləri vardır. Ona görə bəşəri mədəniyyətdə göstəricilər, dörd mərhələdə inkişaf edir. Birinci mərhələ, göstəricilərin, yəni sözlərlə obrazların həqiqətin əks olunmaları olaraq inkişaf etdiyi mərhələyə uyğun gəlir.

İkinci mərhələdə, göstəricilər artıq həqiqəti bənzəməyə, şişirtməyə və hətta  təhrif edilməyə başlarlar amma buna baxmayaraq həqiqətdən mütləq bir qopma söz mövzusu olmadığı üçün göstəricilər həqiqəti əks etdirməyə və simvollaşdırmağa bir şəkildə davam edərlər. Lakin üçüncü və dördüncü mərhələlərə keçildiyində, göstəricilər və simulyasiya artıq həqiqətin yerini alar və ən nəhayət simvolik bir cəmiyyətə keçilər. Bu cəmiyyət, simvollarla göstəricilərin gerçək olan şeylərlə heç bir əlaqəsinin qalmadığı, insan əlaqələrinin belə yalnız simvolik əlaqələr olub çıxdığı bir simulakrum ya da təqlidlər cəmiyyətidir. Onun bəhs etdiyi bu cəmiyyətdə epistemoloji bir həqiqət və ya həqiqətdən bəhs etmək artıq mümkün deyil. “Ələ keçirilə biləcək” tək həqiqət forması artıq hiper-reallıqdır (hyperreality).

Baudrillard, “bir şey kəşf edildiyi anda, artıq ondan bəhs edə bilmərik” deyəndə nə demək istəyir? “Simulakrlar və Simulyasiya” adlı əsərində Tasadaylar(Tasaday tayfaları) ilə əlaqədar bir nümunə verməkdədir. Filippin Hökumətinin 1971-ci ildə kəşf etdiyi Tasadaylar, səkkiz yüz ildən çox müddət digər insanlarla birlikdə lakin onlardan xəbərsiz bir şəkildə yaşamaqda idilər. Baudrillardın deyimiylə “gerçək” idilər. Ancaq antropoloqlar tərəfindən kəşf edilmələrinin ardından, bir müddət “araşdırıldıqdan” sonra, vəhşi meşələrinə geri göndərilmişlər. Beləliklə Baudrillarda görə yerlilərə xas bir simulyasiya yaradılmışdır. Tasadayların kəşf edilməsiylə birlikdə, etnoloji gerçəyin obyekti öldürülmüş, qarşılaşdıqları yerliləri özü yaratmış və həqiqətini vermiş havasına bürünmüşdür. “Vəhşilər, vəhşiliklərini belə etnologiyaya borcludurlar!” .

Baudrillardın bir başqa nümunəsi Lascaux mağarasıyla əlaqədar olandır. Orjinalını qorumaq üçün mağaranın ziyarəti qadağan edilmiş və beş metr qabaqda mağaranın eynilə bənzəri tikilərək ziyarət üçün açılmışdır. Burada gerçək və kopyası arasındakı məsafə ortadan qalxmışdır. Bir kopyayla birlikdə hər ikisi də simulyasiya halına gəlmişdir. Gerçək, geri dönməmək üzrə aramızdan ayrılmışdır!

Gerçək yoxsa nə vardır bəs? Baudrillarda görə “hiperreallıq”. “Bundan sonra hər cür xəyali və gerçək ayrı-seçkiliyindən məhrum, yalnız eyni orbit ətrafında dönən modellərə söykənən və fərqlilik simulyasiyası istehsalından ibarət bir hiperreallıqdan söz aça bilərik”.

Simulyasiyaya aid olan hiperreallıq, gerçəyin özünə bənzəməsinə səbəb olur. Hiperreallığın ya da simulyasiyanın insanları hər cür qanun və məqsəddən daşındıra bilmə xüsusiyyəti, onun təhlükəli olan digər bir istiqamətidir. Bu xüsusilə iqtidarlar baxımından bir təhlükədir.

“İqtidar uzun illərdir özünə bənzəyən göstəricilər yaratmaqdan başqa bir şey edə bilmir. Belə baxınca təbii olaraq ortaya bir başqa iqtidar görüntüsü çıxmaqdadır. Bunun adı: Kollektiv iqtidar göstəriciləri tələbidir. Ortadan itən iqtidarın ətrafında müqəddəs deyilə biləcək bir-birlik meydana gəlmişdir. Az ya da çox hər kəs bu siyasi çöküşün yaratdığı terrora ortaq olmaqdadır. Nəticə olaraq iqtidar oyunu yerini, iqtidarı tənqid etmə asılılığına buraxmış kimidir. (…) Hər kəs bir tərəfdən bu asılılıqdan xilas olmağa çalışarkən, bir yandan da iqtidar həsrətinin gətirib çıxardığı bir ürpərti hiss etməkdədir. Bu iqtidarsız cəmiyyətlərə xas bir həsrətdir və bu həsrət bir zamanlar faşizmin ortaya çıxmasına səbəb olmuşdur. Faşizm isə, itirmiş olduğu iqtidarın yasını tutan və ondan heç cür qopmaq istəməyən bir cəmiyyətin sahib olduğu “şişirdilmiş miqdardakı göndəriş(istinad) sistemidir”

Gerçək və simulyasiya ayrı-seçkiliyinin ortadan qalxdığı çağımızda, Baudrillarda görə soyğun, müharibə, təyyarə qaçırma kimi hadisələr simulə edilmiş cinayətlər halına gəlmişlər. Gerçəyin kənarına keçərək, hiperreal bir vəziyyətə çatmışlar. Xüsusilə mediadan izlədiyimiz bu hadisələr, ssenarisi əvvəldən yazılmış filmlərə bənzəməkdə, izləyən kütlə olaraq bizim marağımızı o istiqamətə yönəldir. Hadisələrin nəticələrindən çox, təkrar edilən göstəricilər bütünü ön plana çıxır.

Baudrillard, rifah cəmiyyətlərinin kütləvi fenomeni olaraq ilk dəfə əhəmiyyətli hala gəldiklərində kredit kartlarının, kompüterlərin, şəbəkələrin, virtuallaşmanın əhəmiyyətinə ilk diqqət çəkənlər arasında idi. Bu dövrdə onun nəzəri mövqeyi, bəzi diqqət çəkici mədəni və siyasi nümunələrlə tamamlanırdı. Bunların ən məşhurlarından biri Disneyland araşdırması idi.

Bir Hiperreallıq Nümunəsi Olaraq Disneyland

Baudrillarda görə; “Disneyland bütün simulakr nizamlarının iç- içə keçmiş olduğu qüsursuz bir modeldir”. Amerikanın həqiqətinin ayrılmaz bir parçası olan Disneylandə bir mənada “kiçik Amerika”da demək mümkündür. Ancaq burada, Baudrillardçı dünyagörüşündən belə bir sual ortaya çıxmaqdadır: Gerçək Amerika olan Disneylanddırmı, yoxsa Amerikadırmı? Bir-birinin içinə keçmiş həqiqətlərdən bunu anlamaq ola biləcək şey deyil. Bir çox illuziya və fantaziya oyununun iştirak etdiyi Disneylanda insanların məqsədi Baudrillarda görə Amerikanın miniatürləşdirilmiş halına bənzəməsi və kollektiv bir zövq alına bilməsidir. Zamanın bir mənada burada donduğunuu söyləyən Baudrillard, Disneylandın qurucusu olan Walt Disneyin -180 dərəcədə dondurularaq, dünyaya dönəcəyi günü gözləməsinin də bir ironiya olduğunu vurğulamaqdadır.

“Burada Amerikanın sahib olduğu bütün dəyərlər miniatürləşməkdə və cizgi filmlər vasitəsilə çoxaldılaraq yayılmaqdadır. Eynilə içi doldurularaq bəzək əşyasına çevrilən vəhşi heyvanlar kimi”.

Baudrillard, Disneylandın gizli bir məqsədi olduğunu söyləməkdədir. Ona görə, Disneyland “gerçək” ölkənin, “gerçək” Amerikanın bir Disneylanda bənzədiyi “gerçəyini” gizləməyə çalışmaqdadır. Disneylandı çevrələyən Los Angeles və Amerika, gerçəyə deyil hiperreallığa və simulyasiyaya aiddir. Burada sualın yanıldıcı bir yenidən canlandırılmış həqiqətdən (ideologiya) çox, gerçəyin gerçəyə bənzəmədiyini gizləyə bilmək və həqiqət prinsipinin davamını təmin edə bilməkdir .

Hiperreallıq Yaradıcısı: Media

Hiperreallıq istehsalında media üst sırada iştirak edir. Baudrillard media və kütləvi informasiya vasitələrinin kapitalizmlə əlaqəli olaraq simulyasiya kainatına keçiddəki böyük əhəmiyyətindən bəhs edir. Televiziya ekranında gördüyümüz görünüşü dərk edərkən “həqiqət” nöqtəsindən hərəkət edirik. Televiziyada iştirak edən insanlar, heyvanlar, ümumiyyətlə görünüşlərin hamısı gerçək olduqları üçün oradadırlar. Bu səbəbdən yaşananlar da gerçək olmalıdır. Ancaq Baudrillarda görə belə bir şey söz mövzusu deyil.

Bu nöqtədə yenə istehsal dəliliyindən yola çıxan Baudrillard, kütləvi informasiya vasitələrində iştirak edən xəbərləri araşdırmaqdadır. Daha çox xəbər olmasına baxmayaraq, daha az mənanın çıxarıldığını söyləyən Baudrillarda görə xəbərlə əlaqədar üç fərziyyə mövcuddur.

Birinci fərziyyəyə görə xəbər, məna versə də,  bütün sahələrdə qarşılaşılan ümumi bir məna itkisinə maneə törədə bilmir. Ünsiyyət vasitələri qeyri-kafi qalacaqlarından dövrəyə əlavə ünsiyyət vasitələrinin girməsi lazımdır. Bunun adısa sonsuz sayda çoxaldıla bilən ünsiyyət vasitələri hətta “anti-ünsiyyət vasitələri” (pirat radiolar vəs.) ideologiyasıdır.

İkinci fərziyyəyə görə xəbərin mənayla heç bir əlaqəsi yoxdur. Elə isə, xəbər bir başqa sistem ya da qrupa aiddir. Xəbərdən nə anlayırsınızsa məna odur. Xəbərin sahib olduğu məna belə bir şeydir.

Üçüncü fərziyyəyə görə, xəbərin, mənası doğrudan olmayan ya da neytralizə olunan bir şey olduğu ölçüdə xəbər inflyasiyasıyla məna deflyasiyası arasında, olduqca diqqətə çarpan və zəruri bir əlaqə vardır. Məna itkisinin,  ünsiyyət vasitələrini yəni birbaşa mənanı yox edib, razı salıcı bir xəbər formasına soxan kütləvi informasiya vasitələrinin müdaxilələriylə bir əlaqəsi vardır.

Baudrillard, xəbərlərdən xəbərsiz olan kəslərin ictimailəşmə müddətinə daxil edilmədiyini, kütləvi informasiya vasitələrinin xəbərlər vasitəsiylə məna yaradan şeylər kimi təqdim edildiklərini söyləməkdədir. Ona görə xəbərin məna çıxardığını sandığımız sırada əslində tam tərsi reallaşmaqdadır. Xəbər öz çıxardığı məzmunları, ünsiyyəti yox etməkdədir. Həqiqət adı altında verdiyi hər şey hiperreallıqdan və simulyasiyadan başqa bir şey deyil.

Baudrillardın bir başqa nümunəsini, bir zamanlar bənzərini ekranlarda gördüyümüz, Amerikalı Loud ailəsinin iştirak etdiyi proqram meydana gətirməkdədir. Bu proqramda bir ana, bir ata, beş uşaq və iki itdən ibarət olan 7 şəxsiyyət Loud ailəsinin gündəlik həyatları 7 ay boyunca 24 saat kamera altına alınmış və tamaşaçıya çatdırılmışdır. Məqsəd, ideal Amerikan ailəsinin həyatını ekranlarda göstərmək, gerçək bir həyatı qeyd etməkdir. Ancaq Baudrillard, bunun mümkün olmadığını söyləyir. Çünki kameraların olduğu bir mühitdə heç bir zaman özümüz olaraq davrana bilmərik. Bu səbəbdən ailənin həyatıyla əlaqədar bir həqiqət yoxdur.

Bir ailənin gerçək həyatının ortaya çıxarılmasıyla əlaqədar böyük asılılıq, gerçəyin yerini simulyasiyanın almasına səbəb olmuşdur. Bu da televiziya vasitəsiylə reallaşmışdır. Baudrillard, ailənin bu şəkildə ekranlarda göstərilməsini, qurban mərasimlərinə bənzədir. “American dream” olaraq xarakterizə edilən yuxu ailə həyatının bir nümunəsi olduğu ifadə edilən bu ailə, “medium”un (televiziya ya da vasitənin) işıqları altında ucaldılmaq və öldürülmək üzrə seçilmişdir. Nəticə olaraq deyər, Baudrillard “Sözünü etdiyimiz şey  dayanmaq bilməyən xroniki bir xəstəlik kimi gerçəyin içinə yerləşərək onu dəyişdirməyə çalışan bir kahindir. Burada kahinin süzgəcdən keçirərək təqdim etdiyi xəbər ya da bir lazer işığının boşluqda meydana gətirdiyi üç ölçülü bir reklam obrazı kimi qarabasmaya çevrilmiş bir həqiqətdən danışırıq.”

 Simulakr Müharibələri

Kütləvi informasiya vasitələrinin simulyasiyaya çevirdiyi şeylərdən biri də müharibələrdir. Ona görə Vyetnam Savaşı belə simulə edilmiş bir müharibə idi.

Baudrillard, Vyetnam Müharibəsinin həm yaşanmadığını həm də hələ yaşanmağa davam etdiyini söyləməkdədir. Hər ikisinin səbəbi, kütləvi informasiya vasitələridir. Ekranlar vasitəsiylə izləməmiz səbəbiylə yaşanmamış olduğunu söyləyən Baudrillard, yazılan görüntülərin bu gün təkrar izlənilməsiylə eyni anda yaşandığı düşüncəsinin meydana gəldiyini ifadə etməkdədir.  Xüsusilə fotoşəkil  obrazın həm dondurulması, həm də axıcılığın reallaşdırması baxımından böyük qatqı təmin etməkdədir. Baudrillard , fotoşəkilin artıq fotoşəkil olduğunun deyilə bilməyəcəyi kimi, gerçək mənada bir obrazın da ortadan qalxdığını ifadə etməkdədir. Ona görə, bunlar daha çox obrazı öldürən şeylərdir.  Ona görə Vyetnam Müharibəsinin məqsədi Çinin uzun illər bu müharibəyə müdaxilə etməməsini təmin edərək, barış içində birlikdə həyatı zəmanət altına almaqdır. Müharibə sayəsində Pekin-Vaşinqton əlaqələri normallaşdırılmışdır.

Yaxşı ölən insanlar və çəkilən ağrılar? Mike Gane , bu məzmunda Baudrillardın anlaşılmadığını ifadə edir. “Çünki müharibə bir simulakra bənzədiyi zaman belə insana kifayət qədər acı çəkdirə bilər”.

Baudrillard, eyni vəziyyəti bir çox nümunə üzərindən detallandırmaqdadır. İraq Müharibəsi və 11 Sentyabr kimi. İraq Müharibəsi hələ reallaşmamış bir hərəkətin (Səddamın kütləvi qırğın silahlarını istifadə etmə iddiasının) bəhanə edilərək cinayət daha böyümə mərhələsindəykən kənar edilməyə çalışıldığını ifadə etməkdədir. Baudrillard, burada problemin cinayətin həqiqətən işlənib işlənə -bilməyəcəyini təsbit etmək olduğunu, amma bunu heç bir zaman öyrənə bilməyəcəyimizi söyləyir.

Buna görə müharibənin əslində bir məqsəd ya da hədəfdən məhrum bir yanılma, virtual, yəni “reallaşmamış bir hadisə”, bir növ lənətləmə,  bir şeytan qovma forması olduğu deyilə bilər.

Tarix və Kinonun Simulyasiyaya Əlavəsi

Baudrillard  tarixin itirmiş olduğumuz bir  sistem, bizə yad bir mif olduğunu söyləməkdədir. Kinoyla birlikdə görüntülərə qovuşan tarixin, bizlərə bir şüur peyvəndindən çox, aldığımız həzzin illuziyadan başqa bir şey olmadığını ifadə etməkdədir.  Baudrillardın tarix yanaşmasını, çoxlu tarixlərin ortaya çıxmasıyla birlikdə (qaralar, qadınlar, uşaqlar, yoxsullar, qısacası əzilənlər) universal tarixin içinə düşdüyü qorxu buluduyla əlaqələndirmək mümkündür. İqtidarını itirəcəyi narahatlığıyla dolan suveren tarix anlayışı, kino vasitəsilə bizlərə gerçəyi göstərməyə meyl etmişdir. Ancaq bilirik ki, “gerçək” getmişdir. Bu səbəbdən bu, bihudə bir səydir.

Chinatown, Qırğının Üç Günü, Barry Lyndon, 1900, Wag The Dog kimi filmlərdən nümunə verən Baudrillard, bu filmlərdəki narahat edici olan şeyin “qüsursuzluq” olduğunu söyləməkdədir. Problemin ayrıca filmlər qarşısındakı laqeydliyimiz də olduğunu ifadə edən Baudrillard, Barry Lyndondan daha yaxşı bir film olmayacağını, çünki bu filmin yenidən canlandırma deyil, bir simulyasiya olduğunu söyləməkdədir. Ona görə bu filmdəki bütün zəhərli şüalar təmizlənmiş, lazımlı və kifayət qədər vəsait qüsursuz bir şəkildə yerli yerinə oturdulmuşdur. Hətta heç bir səhv yoxdur.

Holocauste filmində, Nasist soyqırımı ilə əlaqədar süni bir yaddaş yaradılmaq istənmiş, təbii yaddaş yox edilməyə məhkum olunmuşdur. Ekranda Yəhudilər qaz otaqları ya da sobalardan keçirilərək deyil, səs və obraz lentlərindən keçirilərək yox edilməkdədir. Beləliklə unutma, yəni yox etmə sonunda estetik bir ölçüyə də sahib ola bilməkdə və sonunda kütləvi səviyyəyə çataraq keçmişə aid görüntülər içində əriyib yox olmaqdadır .

Baudrillard, kinonun tarixin ortadan itməsinə və suverenliyi bir arxivin əlinə keçirməsinə kömək etdiyini söyləyir.

Bir Simulyasiya Vasitəsi Olaraq Reklam

Baudrillarda görə reklam çağımızın ən diqqətə dəyər kütləvi informasiya vasitəsidir. Necə reklam hər hansı bir obyektdən danışarkən bütün obyektləri tərifləyirsə, necə hər hansı bir obyekt və marka vasitəsilə obyektlər bütünündən və obyektlər ilə markalar tərəfindən təşkil olunmuş bir kainatdan danışırsa, eyni şəkildə istehlakçıların hər biri vasitəsilə bütün digərlərini və bütün digərləri vasitəsilə hər birini hədəfləyər. İstehlakçıları bir araya gətirmənin xaricində reklam, eyni zamanda ictimailəşmə funksiyası daşımaqdadır. Davamlı ictimailəşmə çağırışının edildiyi reklamlarda, Baudrillarda görə qarabasmaya çevrilmiş bir ictimailik vardır.

Reklam, bir ünsiyyət vasitəsi ya da xəbər məlumat vermə vasitəsi deyil deyən Baudrillard, reklamın heç belə bir vasitə olub-olmadığını da izah etməkdədir. Bunun səbəbi, reklamın və reklamdakı ticari obyektin artıq bir-birinə qarışmış olmasıdır. Üstəlik reklamın öz -özünün mesajına çevrilməsi söz mövzusudur.

Baudrillard, reklam da daxil olmaq üzrə ünsiyyət vasitələrinin ictimailəşməni təmin etməyə istiqamətli vasitələr olmadığını söyləməkdədir. Reklam da eynilə xəbərlər kimi mənanı ortadan qaldıraraq, reaksiyasızlığı sürətləndirməyə xidmət edir. Ünsiyyət vasitələrinin faydalı istifadəsi bir xəyaldan ibarətdir. Çıxardıqları  mənalar sayəsində, yanılmanı öz içlərində əritməklə, mənanı və həqiqəti istədikləri şəkildə yoğuraraq qarşımıza çıxarmaqdadırlar.

Yazar: Seyda Kocak
Tərcüməçi: Səbinə Mehbaliyeva

 

 

Advertisements