Başsağlığı

..siz lap adamı dəli edərsiz.
“Xaos” adlı televiziya tamaşasından

Məclis getdikcə daha da qızışırdı. Yarım saat əvvəl əlində qədəh quzu kimi oturanları indi ortalıqdan yığışdırmaq olmurdu. Biraz əvvəlki sakit adamlar indi köynəklərinin yaxası açılmış, tərli əzik-üzük ətəkləri şalvarın üstünə sallanmış, qolları səliqəsiz çırmalanmış, peysərlərində əl dəsmalları gözlərini yumub, tullanıb düşürdülər. Qalib ad gününün belə maraqlı, hərəkətli keçəcəyini heç ağlına belə gətirməzdi. Əlindəki butulkadan asta-asta qurtumlayır, üzünə düşüncəli bir ifadə verib qonaqlara gülümsəyirdi. Ancaq birdən elə bil nəsə yadına düşdü, rəngi qaçdı, butulkanı başına çəkəndə pivə boğazında ilişdi, bayaqkı şən əhvalından əsər əlamət qalmadı. Ayağa qalxdı, gözlərini qıyaraq əlinin hərəkəti ilə musiqini söndürməyi xahiş etdi. Hamının diqqəti onda idi.

Continue reading “Başsağlığı”

Advertisements

Amadeo Modilyani | Anna Axmatova

Onu mənim tanıdığımdan fərqli təsvir edənlərə çox inanıram, ki birincisi – mən onun təbiətinin yalnız bir cəhətini ( parlaq) tanıya bilərdim, axı mən sadəcə yad, güman ki, öz növbəmdə, anlaşılmaz iyirmi yaşlı qadın, əcnəbi idim, ikincisi – biz 1911-ci ildə görüşdüyümüz zaman mən özüm onda böyük dəyişiklik müşahidə etmişdim. O, bir növ, tam tutqunlaşmış və cılızlaşmışdı. 1910-cu illərdə onu son dərəcə nadir hallarda görmüşdüm, sadəcə bir neçə dəfə. Bununla belə, o, bütün qış boyunca mənə yazmışdı. Şeir yazdığını mənə deməmişdi.

İndi başa düşdüyüm kimi, məndə onu ən çox təsirləndirən fikirləri təxmin etmək xüsusiyyətim, özgə yuxularını görməyim və məni tanıyanların artıq vərdiş etdikləri digər xırdalıqlar idi. O elə təkrar edirdi: “Fikirlərin ötürülməsi…” Tez-tez deyirdi: “Bunu ancaq siz bacarırsınız”.

Continue reading “Amadeo Modilyani | Anna Axmatova”

Psixoanalitik Yanaşma ilə “Alisa Möcüzələr Diyarında”

“Möcüzələr diyarından xəyal hekayəsi yaratmaq üçün Freydist birinin ona deməsi kifayətmiş kimi görünür”

Uilyam Empson

alice_in_wonderland17

Psixoanalitik tənqidi yanaşma nədir?

Psikanalitik nəzəriyyə, Ziqmund Freyd tərəfindən hazırlanmış psixoanalizin prinsipləri əsasında qurulmuş ədəbi tənqidin bir qoludur. Luis Taysonun (Lois Tyson) dediyi kimi, psixoanalizin müxtəlif növləri mədəniyyətimizə o qədər kök salmışdır ki, “bacı-qardaş rəqabətləri, aşağılıq kompleksləri və müdafiə mexanizmləri elə yayğındır ki, çoxumuz özlərini xarakterizə etməyə ehtiyac qalmadan, nə demək istədiklərini anlayırıq”. Freydin nəzəriyyəsinin əsas konsepsiyalarından bəziləri: insanların zehinlərində əzabverici təcrübələr və duyğuların basdırıldığı şüursuz bir mən vardır və gündəlik həyatımız “id”-in arzuları ilə “eqo” və “supereqo” tələbləri arasında vasitəçilik edərək keçir.

Continue reading “Psixoanalitik Yanaşma ilə “Alisa Möcüzələr Diyarında””

Kafkanın “Çevrilmə”-si və Kamyunun “Yad”-ında Absurd.

“Bu gün anam öldü. Bəlkə də dünən ölüb, bilmirəm. Ahıllar evindən teleqram aldım: “Ananız vəfat etdi. Dəfn sabahdır.”  Baş açmaq olmur, bəlkə elə dünən ölüb.”  (Kamyu, Yad)

“Bir səhər gecənin narahat yuxusundan ayılan Qreqor Zamza elə yatağındaca nəsə əcaib bir həşərata çevrildiyini hiss etdi” (Kafka, Çevrilmə)

Alber Kamyunun “Yad”-ından və Franz Kafka-nın “Çevrilmə”-sindən edilən bu iki istinad ( hər ikisi də əsərlərin giriş cümlələridir), absurdizmin və absurd ədəbiyyatın ən vurucu misallarından ikisidir. “Yad”-dan edilən istinada görə, baş qəhraman Meursault, anasının ölümünə tamamən laqeyd və hissiz görünməktədir. Anasının ölüm xəbəri ilə əlaqəli ağlına ilişən şey isə, anasının bugünmü yoxsa dünənmi öldüyüdür (əslinə baxsaq, bu belə onu maraqlandırmır). “Çevrilmə”-nin giriş cümləsinə görə isə, baş qəhraman Gregor Samsa, bir səhər oyandıqda özünü tamamilə ağıla gəlməz, cəfəng bir halda tapır. Maraqlı olan isə, Gregor Samsanın bu yeni absurd hala anındaca adaptasiya olaraq, bir an öncə bu şəkildə həyatına davam etməyin yollarını axtarmağa çalışmağıdır.

Əslinə baxsaq, bu iki əsərdə keçən iki misal, absurdist fəlsəfəni iki fərqli bucaqdan ələ alır. Continue reading “Kafkanın “Çevrilmə”-si və Kamyunun “Yad”-ında Absurd.”

Oğuz Atay – Tutunamayan’lardan Hissə.

 

 

Bir gün bütün mühakimə standartları dəyişəcək və mühakimə olunanlar hakim, əziyyət edənlər də cinayətkar kürsüsünə oturacaqlar və onlar o qədər utanacaqlar, o qədər utanacaqlardır ki, utanclarının və cinayətlərinin ağırlığı üzündən ayağa qalxa bilməyəcəklər. Continue reading “Oğuz Atay – Tutunamayan’lardan Hissə.”

Tanatos mehmanxanası* | Andre Morua

 

– “Stil” aksiyaları neçəyə düşüb? – Jan Monye soruşdu.

– Əlli doqquz dörddə birə – deyə on iki makinaçıdan biri cavab verdi.

Makinaların taqqıltısı bir-birinə qarışıb, caz ritmini otağa doldururdu. Pəncərədən Manhettenin nəhəng binaları görünürdü. Telefonlar cingildəyir, xəbərlər, rəqəmlər, çap olunmuş kağız lentlər bir göz qırpımında qıvrılıb uzanır, otağın içində qalaqlanırdı.

– “Stil” aksiyaları neçədir? – deyə Jan Monye yenidən soruşdu.

Hertrud Ouen cavab verdi:

– Əlli doqquz.

Qız bir anlıq dayanıb gənc fransıza baxdı. O, kresloda əyləşib başını əlləri arasına almışdı. Halı özündə deyildi. “Bu da lütləşdi” – deyə qız düşündü. “Vay halına! Vay Fanninin də halına.

Holman bankının Nyu-Yorkdakı nümayəndəsi Jan Monye iki il əvvəl özünün katibəsilə, amerikalı bir qızla evlənmişdi. Jan Monye bir də soruşdu:

– Bəs “Kennekot” aksiyaları neçəyə düşüb?

– İyirmi səkkizə, – deyə Hertrud Ouen cavab verdi. Qapının arxasında kimsə qışqırdı. Harri Kuper otağa girdi.

Jan Monye ayağa qalxdı.

– Dəhşətdir! – Harri Kuper dilləndi. – Bütün aksiyalar iyirmi faiz qiymətini itirib. Hələ bəzi səfehlərin dediyinə görə, guya bu böhran deyil!

– Yox, böhrandır, – deyib Jan Monye otaqdan çıxdı.

– Bu da yamanca batdı, – Harri Kuper qapıya tərəf işarə etdi.

Hertrud Ouen təsdiqlədi:

– Elədir, tamam var-yoxdan çıxıb. – Mənə Fanni dedi. O özü bu axşam Jandan ayrılacaq.

– Nə etmək olar? Əsil böhrandır, – deyib Kuper sözünü bitirdli.

Continue reading “Tanatos mehmanxanası* | Andre Morua”

Aldous Huxley – George Orwell qarşıdurması.

 

-Oruell kitabların qadağan olunacağından qorxurdu.
– Haksli heç kimin kitab oxumaq istəməyəcəyindən kitabların qadağan edilməyə ehtiyyac qalmayacağından qorxurdu.

– Oruell bizim informasiyadan məhrum qalacağımızdan qorxurdu.

2634-600x282.jpg

– Hakslinin qorxudu isə, informasiyanın çoxluğundan bizim tamamilə laqeyd və eqoist olacaq dərəcədə deqradasiyaya uğramağımız idi. Continue reading “Aldous Huxley – George Orwell qarşıdurması.”

Nə Etməli? | Tutunamayanlar romanından hissə (Oğuz Atay)

 

Nə etməli? Bugünə qədər davam etdirdiyim kimi, ətrafımdakı insanların davranış və mövqelərini şüursuz bir vecsizliklə mənimsəyərək bu rəngsiz, qoxusuz varlıqla yetinməliyəmmi; yoxsa başqalarından fərqli olan, başqalarının istədiyindən çox fərqli, köklü bir hərəkat istəyən gerçək bir insan kimi bu miskin varlığı kökündən dəyişməliyəmmi? Ən bəsit problemlərin həllində belə çabalayan bu sözdə inqilabçı kölgəni heç düzəltmədən, biraz olsun qaydaya salmadan hədəflədiyimiz qayələri gerçəkləşdirmək üçün dərhal savaşın ortasınamı ataq? Özünü idarə etməyi bacarmayan insanları cəmiyyətləri idarə etmək, onlara yeni yollar göstərmək üçün dərhal başa keçirəkmi? Yoxsa kütləvi hərəkatlarda camaatın başına bəla olan zəif şəxsiyyətləri öncə sərt və ciddi bir imtahandanmı keçirək?

Continue reading “Nə Etməli? | Tutunamayanlar romanından hissə (Oğuz Atay)”

Davidsonun Gözləri | H.G. Wells

 

I

Sidney Davidsonun onsuzda kifayət qədər fantastik olan müvəqqəti əqli problemi, əgər Ueydin açıqlamasına qulaq assaq, daha da fantastik bir hala çevrilməkdədir. Bu hadisə dünyanın digər ucunda beş dəqiqə artıq qalmaq, ya da varlığından xəbərdar olmadığımız gözlər tərəfindən ən gizli işlərimizdə izlənmək kimi, gələcəkdəki rabitə imkanları haqqında qəribə şeylər xəyal etməmizə səbəb olur. Davidsonun keçirdiyi böhran zamanı şəxsən orda idim, bu hekayəni kağıza köçürmək də, təbii olaraq, mənə düşür.

Böhran zamanı şəxsən orada olduğumu deyərkən nəzərdə tutduğum hadisə yerinə gələn ilk şəxs olduğumdur. Hər şey “Highgate Archway”in ardındakı Harlov Texniki Kollecində gerçəkləşmişdir. Hadisə baş verdiyində Davidson böyük labaratoriyada tək idi. Mən isə tərəzilərin olduğu balaca otaqda bəzi qeydlər aparırdım. Tufan, əlbəttə, işimi tamamilə alt-üst etmişdi. Şiddətli göy gurultularının birinin ardınca digər otaqdan qırılan şüşələrin səsini eşitdiyimi sandım. Yazı yazmağı dayandırıb, qulaq asmağa başladım. Bir müddət heç nə eşitmədim; yağan dolu büzməli dəmir damda nağara çalırdı. Sonra bir səs də gəldi, bu dəfəki , şüphəsiz, parçalanma səsi idi. Olduqca ağır bir şey, dəzgahın üzərindən düşmüşdü. Dərhal sıçrayıb böyük labaratoriyaya gedən qapını açdım.

Qəribə bir qəhqəhə eşitdikdə təəccübləndim və Davidsonun otağın düz ortasında səndələyərək, üzündə heyran bir baxışla dayandığını gördüm. İlk təəssüratım sərxoş olduğu idi. Məni görmürdü, üzündən otuz santimetrə uzaqlıqdakı görünməz bir şeyi tutmağa çalışırdı. Əlini yavaş-yavaş, tərəddüdlü bir şəkildə uzatdı və boşluğu qavradı. “Bu nədir?” – dedi. Barmaqlarını açaraq, əllərini üzünə apardı. “Ulu Scott!” – dedi. Bunlar, üç və ya dörd il əvvəl, hər kəsin bu ad üzərinə and içdiyi zamanda olmuşdu. Sonra ayaqlarını, sanki onların yerə yapışdırılmış olduğunu güman edərək, yöndəmsiz şəkildə qaldırmağa başladı. Continue reading “Davidsonun Gözləri | H.G. Wells”

Create a free website or blog at WordPress.com.

Up ↑

%d bloggers like this: