Search

Taedium Vitae

Category

Psixoanaliz

Pandoranın qutusunda nə var idi?

Pandora-mini
Pandora. Con Villiam Vaterhaus // wikimedia.org

Antik yunan mifologiyasında yazıdan əvvəlki dövrdə yaranan şifahi rəvayətlərdə miflərin üzünü köçürən və ya onları yenidən danışan istənilən kəsin özünün məkan və zaman daxilindəki yerini göstərməyə məcbur olması kimi bir quruluş mövcud idi. Elə Pandora mifinin məzmununu açmağa çalışan bizlər də hekayətçi – mən – və oxucuların mövqeyini müəyyənləşdirməyə məcburuq. Beləliklə, nə üçün biz Pandora haqqında mifin hansısa təfərrüatlarını öyrənməyi vacib hesab edirik?

Təəssüflər olsun ki, cavab xoşunuza gəlməyəcək. Biz hələ də patriarxlıqdan, ənənəvi deyə təbir edilən dəyərlərdən – güclünün haqqı, qüvvətli insanın hökmranlığı, insanın təbiətdə və kosmosda mövcudluğunun inkişafı və genişləndirilməsi kultu – humanitar dəyərlərə – zəiflər, təqibə məruz qalanlar, yoxsul və xəstələrə hörmət, gücə yox, insanpərvərliyə əsaslanan münasibətlər, sürgün olunmuşların hüquq və imkanlarının böyüməsi – keçid dövründə yaşamaqdayıq.

Pandora isə əsas olmasa da, hələ bitməyən, xoşbəxtlikdən, bizi də bitirməyən dünənki günün sülhə gələn başlıca qəhrəmanlardan biridir. Continue reading “Pandoranın qutusunda nə var idi?”

Kədər və melanxoliya / Ziqmund Freyd

16195682_1022873614484718_2552249591708954796_n(…) Təsviri psixiatriyada dəqiq müyyənləşdirilməmiş anlayış olan melanxoliyaya müxtəlif klinik formalarda rast gəlinir, tam olaraq onların eyni klinik vahiddə vəhdəti təyin olunmayıb. Bəzi formaları daha çox somatik, digərləri psixogen xəstəliklərə bənzəyir. Bizim materialımız hər müşahidəçiyə aydın olan təəssüratlardan başqa psixogen təbiəti heç bir şübhə doğurmayan bir neçə klinik halla məhdudlanır. Ona görə də öncədən nəticələrimizin bütün rast gəlinən hallara aid olunması iddiasından imtina edirik və bu fikirlə təskinlik tapırıq ki, bizim indiki müayinə metodlarının köməyi ilə tam bir xəstəlik sinfinə aid olmasa da, heç olmasa kiçik bir qrup üçün tipik olan nələrəsə aydınlıq gətirə bilərik.

Melanxoliya və kədərin qarşı-qarşıya qoyulması hər iki vəziyyətin ümumi şəkli ilə təsdiq olunur…Həmçinin hər iki xəstəliyin aşkarlandığı hallarda həyat şərtlərinin təsirinə yönələn səbəblər də üst-üstə düşür. Kədər həmişə sevilən insanın, yaxud onu əvəz edən vətən, azadlıq, ideal və s. kimi mücərrəd anlayışların itkisinə qarşı təzahür edən reaksiyadır. Eyni təsirlərdən bəzi şəxslərdə kədər əvəzinə melanxoliya yaranır ki, bu da onların xəstəlik təbiətindən şübhələnməyə əsas verir. Həmçinin çox maraqlıdır ki, kədəri xəstəlik kimi nəzərdən keçirtmək və onu həkim müalicəsinin ixtiyarına vermək heç vaxt ağlımıza gəlmir, baxmayaraq ki, o, normal həyat davranışlarından ciddi kənaraçıxmalara səbəb olur. Ümid edirik ki, müəyyən zaman keçdikdən sonra onun qarşısı alınacaq,  hər hansı bir müdaxiləni də səmərəsiz və hətta zərərli hesab edirik. Continue reading “Kədər və melanxoliya / Ziqmund Freyd”

Ziqmund Freyd / Biz və Ölüm

sigmund-freud-1Möhtərəm sədrlər və əziz qardaşlar!

Rica edirəm, düşünməyin ki, hesabatıma bu cür vahiməli bir adı fitnəkarlığım səbəbindən vermişəm. Bilirəm ki, bir çox insanlar ölüm haqqında, ümumiyyətlə eşitmək istəmirlər, ola bilər ki, sizin də aranızda belələri var və mən onları, heç bir halda bir saat ərzində əziyyət çəkəcəkləri bu iclasa məcburi toplamaq istəməzdim. Bundan əlavə, hesabatımın digər hissəsini də dəyişdirə bilərdim. Hesabat “Biz və ölüm” əvəzinə “Biz, yəhudilər və ölüm” də adlana bilərdi, belə ki, ölümə münasibətin sizinlə danışmaq istədiyim forması ən müntəzəm və parlaq şəkildə məhz bizlərdə – yəhudilərdə özünü biruzə verir.

Bundan əlavə, bu mövzunu seçməyimə nələrin səbəb olduğunu siz asanlıqla təsəvvür edəcəksiniz. Bu, dövrümüzdə qəzəb saçan və bizə həyata yönəlməyə imkan verməyən ardıcıl müharibələrdir. Mən qeyd etmişəm ki, mənə görə bizə təsir göstərən və çaşdıran məqamlardan ilki ölümə qarşı münasibətimizin dəyişməsidir.
Hal-hazırda sizlərin ölümə qarşı münasibəti necədir? Məncə, bu təəccüb doğurmağa layiqdir. Ümumən, biz özümüzü ölümü həyatdan ixtisar etmək istəyirmiş kimi aparırıq; biz, necə deyərlər, ona münasibətdə məzar sükutunu saxlamağa çalışırıq, biz onun haqqında ölüm kimi düşünürük! Continue reading “Ziqmund Freyd / Biz və Ölüm”

Bob Flanaqanın hekayəti / Norman Doidge


eroticheskie-filmy_5

1997-ci ildə plastiklik və mazoxizm mövzularına aydınlıq gətirən “ Xəstə: Supermazoxist Bob Flanaqanın həyat və ölümü” adlı sənədli film işıq üzü gördü. (Sick: The Life and Death of Bob Flanagan, Supermasochist). Filmdə Bob Flanaqan öz mazoxist hərəkətlərini aktyor– ifaçı və eksqibisionist kimi açıq- aşkar şəkildə nümayiş etdirir.

Filmin ilk səhnələrində çılpaq Flanaqanın necə təhqir olunduğu, üzünə piroqlar atıldığı, qıf vasitəsilə yedizdirildiyi görünür… Continue reading “Bob Flanaqanın hekayəti / Norman Doidge”

Antik dövrlərdən bu günümüzədək çatan qurbanın psixoanalizi.

sacrificİnsanlıq tarixinin ən qədim mövzularından olan və təsirini hələ də davam etdirən qurban mövzusu Platondan bu yana müzakirə edilmiş, fəqət  psixoanaliz bucağından yanaşmalar məhdud olmuşdur. Animizm[1] və totemizmlə əlaqələndirilən bu anlayış qarmaqarışıqlığını qoruyub saxlamaqdadır. Qurban üzərinə tərtib edilən bu yazı da mövzuya giriş xarakteri daşımaqla bərabər, antik dövrlərdən bu günümüzə qurbanın təyin etmələri, növləri və müxtəlif araşdırmaçıların dəyərləndirmələri haqqından qısa məlumat daşımaq və eyni zamanda, mövzuya marağı olanları lazımi qaynaqlara yönləndirməkdən ibarətdir. Continue reading “Antik dövrlərdən bu günümüzədək çatan qurbanın psixoanalizi.”

Təkamülü Dəstəkləyən Elmlər: Psixologiya və Psixiatriya

Print

Psixologiya sadə davranışları və zehni əməliyyatları / prosesləri araşdıran elm sahəsidir.  Çox vaxt əsas  məqsədi cəmiyyətin yaxşılıq səviyyəsini artırmaqdır. Psikologiyada  ümumi olaraq fərdlərin zehni davranışları ilə cəmiyyətin  ictimai davranışları araşdırılır və bunlar Neyrobiologiya (nevrologiya) ilə birləşdirərək davranışlar ilə psixi proseslər arasındakı əlaqələri ortaya çıxarmağa çalışılır. Psixologiya sahəsində çalışan elm insanları olan psixoloqlar, üç əsas qola ayrılırlar: sosioloqlar, davranışı öyrənən  alimlər və qavrayışı öyrənən alimlər. Bu sahələrdəki elm insanları  qavrayış, dünyagörüş, qavrama, diqqət, duyğular, fenomenoloji, motivasiya, beyində gedən proseslər, davranışlar, şəxsiyyət və fərdlər arası əlaqələr üzərində  araşdırmalar edirlər. Bəzi psixoloqlar  bunları daha da dərindən ələ alaraq şüuraltı mövzusunu da öyrənirlər. Bunlardan başqa psixoloqlar bu sayılan mövzularla əlaqəli  digər ictimai elmlər və təbiət elmlərindən də dəstək alırlar. Əlbəttə, bir elm olaraq psixologiyanın də bir çox təcrübi (empirik) metodu var və bununla  hər nə qədər yuxarıda sayılan mövzular adamdan adama olduqca dəyişsə də, statistika  elminin də təmin etdiyi imkanlarla  əsas  mühakiməyə gəlmək olur. Bu nəticələr  daha sonra başqa elmlər tərəfindən işlənərək insanın inkişafı və yaşlanması, idman, səhiyyə, media, hüquq, iqtisadiyyat və məhkəmə elmlərində istifadə edilir.

Continue reading “Təkamülü Dəstəkləyən Elmlər: Psixologiya və Psixiatriya”

Herbert Markuze “Utopiyanın sonu”

10401167_32624330963_7219_nBu gün konkret dünyanın, insan həyatının istənilən forması, texniki və təbii mühitin hər hansı transformasiyası özündə tarixilik ehtiva edir. Bu gün biz dünyanı cəhənnəmə çevirməyə qadirik və artıq bu yöndə irəliləyirik. Biz, həmçinin dünyanı cəhənnəmin əksinə çevirməyə də qadirik.
Bu, utopiyanın, daha doğrusu, utopik fikir və nəzəriyyələrin müəyyən tarixi-sosial imkanların mühakiməsinə yönəlik istifadə olunmasının sonu olardı. “Utopiyanın sonu” həm də, “tarixin sonu” kimi anlaşıla bilər, belə ki, insan cəmiyyətinin və onu əhatə edən mühitin yeni imkanlarını nə köhnənin davamı, nə də hazırda onunla eyni tarixi kompleksdə mövcud olanın eynisi hesab etmək olar. Onlar, daha çox, tarixi kompleksdən parçalanmanı – azad və asılı cəmiyyətlər arasında olan, Marksın sözlərinə əsasən, bütün ötən tarixi, insanlığın prikvelinə çevirən  keyfiyyət fərqlərinin mövcudluğunu – ehtimal edirlər.
Ancaq, mən hesab edirəm ki, Marksa inkişafın kompleksliyi haqda təsəvvür olduqca mane olurdu, hətta onun sosializm ideyası artıq, güman edildiyi kimi kapitalizmin birmənalı inkarı demək deyildi. Daha doğrusu, bu gün utopiyanın sonu, ən azından, sosializmin yeni şərhinin ümumi müzakirəsi mənasını daşıyır. Belə bir müzakirənin təməlində Marksın sosial qavramının əsas komponentlərinin istehsal qüvvələrinin köhnəlmiş inkişaf mərhələsinə aidiyyəti sualı dura bilərdi. Köhnəlik, mənim zənnimdə, azadlıq səltənətinin mövcudluğu və dərkinin yalnız ehtiyac şahlığı sərhədləri xaricində mümkün olması ilə, azadlıq və ehtiyac səltənətlərinin fərqində özünü göstərir. Oxşar bölgülər göstərir ki, ehtiyac səltənəti yabançı əmək mənasında həminki kimi qalır, deməli, Marks deyir, onda yalnız əməyin  ən rasional təşkili və maksimal ixtisarı mümkündür.

Continue reading “Herbert Markuze “Utopiyanın sonu””

“Mədəniyyət böhranının öhdəsindən gəlmək haqqında”

12670303_1040661965991826_3724831606650611318_nOxucuların diqqətinə anarxist-psixoanalitik Otto Qrossun, hələ Vilhelm Reyx, Erix Fromm, Qerbert Markuze və Ronald Leynqdən öncə psixoanalizin inqilabi potensialından bəhs edən klassik məqaləsini təqdim edirik.
Məqaləsində Otto Qross “öz və özgə arasında, anadangəlmə və təlqin edilmiş arasında, qazanılmış və yeridilmiş olan arasında”kı qarşıdurma haqqında, “avtoritetin individuallığın daxili dünyasını zəbt etməsi” münaqişəsinin faciəvi məzmunu haqqında, və şüuraltı psixologiyasının “şüurun özündə olan üsyanın fermenti olub, individuallığı şüuraltının əsirliyindən xilas etmək məqsədi daşıması” haqqında yazır. Bu məqalə, insanları daxilən azadlıq qavrayışında bacarıqlı etməklə, inqilabın carçısı olmaq üçün nəzərdə tutulmuşdur. Qrossa görə, inqilabçı, şüuraltı psixologiyasından baş çıxarmalıdır, ona bunu öyrətmək lazımdır. Bu barədə öz mülahizələrini o, “İnqilabçının funksional ruhi tərbiyəsi haqqında” məqaləsində təqdim etmişdir. Frans Yunqun vasitəçiliyi ilə Xausman, Qrossun fikirlərinə yiyələnib, onların təbliğatçısı hesab edilə bilər. Sonralar Xausman “qrossistlər” ilə söhbətlər əsnasında çıxartdığı nəticələrlə bu əsas fikri formalaşdırmışdır : Otto Qross anladı ki, kişinin hökmranlıq etdiyi ailədə, uşaq, “öz və özgə arasında” olan münaqişənin ağrılı dərkini nəzərdə tutan, basqıya qarşı yönələn davranış tərzini müəyyənləşdirməlidir. Xəstə komplekslərdən azad olmanı Qross, Freyd kimi psixoterapiyada deyil, “ataxaqanlığ”ın zülm və hökmranlıq prinsipləri ilə qurulmuş dünyasının patoloji əlamətlərinin aradan qaldırılmasında görürdü.

“Mədəniyyət böhranının öhdəsindən gəlmək haqqında”

Bu sətirlər (gecikmiş) Landauerin “Sosialist”ində psixoanalizə və təbii olaraq, mənə qarşı hücumlarına, hansılar ki cavabsız qalmışdılar, cavabdır.Belə ki, cənab Landauer mənim məqaləmin nəşrindən imtina etmişdi. Bu gün mən yalnız onun hücumlarının məğzi üzərində dayanacağam. Şəxsi məsələlərə qaldıqda isə, yalnız bunu deyə bilərəm : “Qustav Landauer həqiqəti çirkincəsinə təhrif etmişdir”
Psixoanaliz isə, mənim Frans Yunqla birgə, iyun ayında ilk nömrəsini nəşr etməyi planlaşdırdığım dərgi səhifələrində təbliğ olunmağa davam edəcəkdir.
Altşüur psixologiyası elə inqilab fəlsəfəsinin özüdür ki var, o, şüurun özündə olan üsyanın fermenti olub, individuallığı şüuraltının əsirliyindən xilas etmək məqsədi daşıyır. O, insanları daxilən azadlıq qavrayışında bacarıqlı etməklə, inqilabın carçısı olmaq üçün nəzərdə tutulmuşdur.

Continue reading ““Mədəniyyət böhranının öhdəsindən gəlmək haqqında””

Dəyərsizlik duyğusu

engin-gectanİnsan təbiət qüvvələrinə və bəzi heyvan növlərinə nəzərən zəif bir varlıqdır, bu səbəbdəndir ki, hər insanın mövcudiyyətində əskiklik duyğusu vardır. İnsan körpəlik dönəmindən bəri həyatına çarəsizlik içində başlayır. O, uşaq ikən güclü böyüklər arasında yaşayan gücsüz bir varlıqdır. Sonrakı həyatı boyunca daha əvvəl ona hökmranlıq edən insanlar və təbii qüvvələr üzərində üstünlük qazanmaq və gücünü isbat etmək üçün səy göstərər. Çox zaman isə bununla da kifayətlənməz, qüsursuz bir varlıq olmağa çalışar.

İnsanın dünyaya gəlişi ilə yaşanmağa başlanan və ömür boyu davam edən bu duyğu universaldır, çünki təbiətdəki bütün varlıqlar mənfi vəziyyətdən müsbət vəziyyətə keçmək üçün davamlı mücadilədədir. İnsandakı əskiklik duyğusu da fərdin inkişafı və insanlığın təkamülü üçün vacib bir təkandır. Amma çoxumuz bu duyğunun varlığını inkar etməkdəyik. Çünki əskiklik, cəmiyyət dəyərlərinə görə arzuedilməz bir haldır.

Bu səbəblə, çatışmayan cəhətlərimizi ancaq bəzi hallarda üzləşdiyimizdə qəbul edərik. Əskiklik duyğusu yaratdığı narahatlığa rəğmən yaşanması qaçınılmaz hadisədir. Üstəlik insanın həyatını davam etdirə bilməsi və inkişaf edə bilməsi üçün zəruridir, çünki əskikliyin fərqinə varmaq insanı qıcıqlandırar və hərəkətə keçirər.

Dəyərsizlik duyğusu isə yuxarıda təsvir edilən və normal hal olan əskiklik duyğusundan çox fərqlidir. İnsanı hərəkətə və yaratmağa qıcıqlandırmadığı kimi, çıxılmaz vəziyyətin yaranmasına da səbəb olar. Dəyərsizlik duyğusu, bir insanın özünü digər insanlardan daha dəyərsiz bir varlıq olaraq qavraması mənasına gəlir və başlanğıcını uşaqlıq illərindən götürür. Bir uşağa dəyər verilməməsi onu xüsusi haqqları olan müstəqil bir varlıq olaraq tanımama mənasına gəlir. Bir insana dəyər vermək onun həqiqətlərini anlamağa çalışmaq və onu olduğu kimi qəbul edə bilməkdir, lakin bir çox insan digər insanlara dəyər verdiyini zənn edərək əslində öz narsist ehtiyaclarını doyurar.

Özünə dəyər verilməmiş bir insan başqasına dəyər verə bilməz. Bunu sonradan öyrənə bilməsi də ancaq özünə dəyər verməyə başladıqdan sonra yaranan qarşılıqlı prosesdir. Bir başqa deyişlə, insan özünə dəyər verə bildiyi dərəcədə başqalarına da dəyər verər; digər insanlara həqiqi mənada dəyər verdiyini hiss etdikcə özünü də dəyərli hiss edər. Yoxsa bir insanı göylərə qaldıraraq özünü alçaltmaq, nə ona, nə də özünə dəyər verməkdir. Üstəlik belə bir vəziyyət dəyərsizlik duyğularının ardında yatan düşməncə meyillərin və günahkarlıq duyğularının daha da güclənməsinə səbəb olur.

Continue reading “Dəyərsizlik duyğusu”

Create a free website or blog at WordPress.com.

Up ↑

%d bloggers like this: