Herbert Markuze “Utopiyanın sonu”

10401167_32624330963_7219_nBu gün konkret dünyanın, insan həyatının istənilən forması, texniki və təbii mühitin hər hansı transformasiyası özündə tarixilik ehtiva edir. Bu gün biz dünyanı cəhənnəmə çevirməyə qadirik və artıq bu yöndə irəliləyirik. Biz, həmçinin dünyanı cəhənnəmin əksinə çevirməyə də qadirik.
Bu, utopiyanın, daha doğrusu, utopik fikir və nəzəriyyələrin müəyyən tarixi-sosial imkanların mühakiməsinə yönəlik istifadə olunmasının sonu olardı. “Utopiyanın sonu” həm də, “tarixin sonu” kimi anlaşıla bilər, belə ki, insan cəmiyyətinin və onu əhatə edən mühitin yeni imkanlarını nə köhnənin davamı, nə də hazırda onunla eyni tarixi kompleksdə mövcud olanın eynisi hesab etmək olar. Onlar, daha çox, tarixi kompleksdən parçalanmanı – azad və asılı cəmiyyətlər arasında olan, Marksın sözlərinə əsasən, bütün ötən tarixi, insanlığın prikvelinə çevirən  keyfiyyət fərqlərinin mövcudluğunu – ehtimal edirlər.
Ancaq, mən hesab edirəm ki, Marksa inkişafın kompleksliyi haqda təsəvvür olduqca mane olurdu, hətta onun sosializm ideyası artıq, güman edildiyi kimi kapitalizmin birmənalı inkarı demək deyildi. Daha doğrusu, bu gün utopiyanın sonu, ən azından, sosializmin yeni şərhinin ümumi müzakirəsi mənasını daşıyır. Belə bir müzakirənin təməlində Marksın sosial qavramının əsas komponentlərinin istehsal qüvvələrinin köhnəlmiş inkişaf mərhələsinə aidiyyəti sualı dura bilərdi. Köhnəlik, mənim zənnimdə, azadlıq səltənətinin mövcudluğu və dərkinin yalnız ehtiyac şahlığı sərhədləri xaricində mümkün olması ilə, azadlıq və ehtiyac səltənətlərinin fərqində özünü göstərir. Oxşar bölgülər göstərir ki, ehtiyac səltənəti yabançı əmək mənasında həminki kimi qalır, deməli, Marks deyir, onda yalnız əməyin  ən rasional təşkili və maksimal ixtisarı mümkündür.

Continue reading “Herbert Markuze “Utopiyanın sonu””

Advertisements

“Mədəniyyət böhranının öhdəsindən gəlmək haqqında”

12670303_1040661965991826_3724831606650611318_nOxucuların diqqətinə anarxist-psixoanalitik Otto Qrossun, hələ Vilhelm Reyx, Erix Fromm, Qerbert Markuze və Ronald Leynqdən öncə psixoanalizin inqilabi potensialından bəhs edən klassik məqaləsini təqdim edirik.
Məqaləsində Otto Qross “öz və özgə arasında, anadangəlmə və təlqin edilmiş arasında, qazanılmış və yeridilmiş olan arasında”kı qarşıdurma haqqında, “avtoritetin individuallığın daxili dünyasını zəbt etməsi” münaqişəsinin faciəvi məzmunu haqqında, və şüuraltı psixologiyasının “şüurun özündə olan üsyanın fermenti olub, individuallığı şüuraltının əsirliyindən xilas etmək məqsədi daşıması” haqqında yazır. Bu məqalə, insanları daxilən azadlıq qavrayışında bacarıqlı etməklə, inqilabın carçısı olmaq üçün nəzərdə tutulmuşdur. Qrossa görə, inqilabçı, şüuraltı psixologiyasından baş çıxarmalıdır, ona bunu öyrətmək lazımdır. Bu barədə öz mülahizələrini o, “İnqilabçının funksional ruhi tərbiyəsi haqqında” məqaləsində təqdim etmişdir. Frans Yunqun vasitəçiliyi ilə Xausman, Qrossun fikirlərinə yiyələnib, onların təbliğatçısı hesab edilə bilər. Sonralar Xausman “qrossistlər” ilə söhbətlər əsnasında çıxartdığı nəticələrlə bu əsas fikri formalaşdırmışdır : Otto Qross anladı ki, kişinin hökmranlıq etdiyi ailədə, uşaq, “öz və özgə arasında” olan münaqişənin ağrılı dərkini nəzərdə tutan, basqıya qarşı yönələn davranış tərzini müəyyənləşdirməlidir. Xəstə komplekslərdən azad olmanı Qross, Freyd kimi psixoterapiyada deyil, “ataxaqanlığ”ın zülm və hökmranlıq prinsipləri ilə qurulmuş dünyasının patoloji əlamətlərinin aradan qaldırılmasında görürdü.

“Mədəniyyət böhranının öhdəsindən gəlmək haqqında”

Bu sətirlər (gecikmiş) Landauerin “Sosialist”ində psixoanalizə və təbii olaraq, mənə qarşı hücumlarına, hansılar ki cavabsız qalmışdılar, cavabdır.Belə ki, cənab Landauer mənim məqaləmin nəşrindən imtina etmişdi. Bu gün mən yalnız onun hücumlarının məğzi üzərində dayanacağam. Şəxsi məsələlərə qaldıqda isə, yalnız bunu deyə bilərəm : “Qustav Landauer həqiqəti çirkincəsinə təhrif etmişdir”
Psixoanaliz isə, mənim Frans Yunqla birgə, iyun ayında ilk nömrəsini nəşr etməyi planlaşdırdığım dərgi səhifələrində təbliğ olunmağa davam edəcəkdir.
Altşüur psixologiyası elə inqilab fəlsəfəsinin özüdür ki var, o, şüurun özündə olan üsyanın fermenti olub, individuallığı şüuraltının əsirliyindən xilas etmək məqsədi daşıyır. O, insanları daxilən azadlıq qavrayışında bacarıqlı etməklə, inqilabın carçısı olmaq üçün nəzərdə tutulmuşdur.

Continue reading ““Mədəniyyət böhranının öhdəsindən gəlmək haqqında””

Dəyərsizlik duyğusu

engin-gectanİnsan təbiət qüvvələrinə və bəzi heyvan növlərinə nəzərən zəif bir varlıqdır, bu səbəbdəndir ki, hər insanın mövcudiyyətində əskiklik duyğusu vardır. İnsan körpəlik dönəmindən bəri həyatına çarəsizlik içində başlayır. O, uşaq ikən güclü böyüklər arasında yaşayan gücsüz bir varlıqdır. Sonrakı həyatı boyunca daha əvvəl ona hökmranlıq edən insanlar və təbii qüvvələr üzərində üstünlük qazanmaq və gücünü isbat etmək üçün səy göstərər. Çox zaman isə bununla da kifayətlənməz, qüsursuz bir varlıq olmağa çalışar.

İnsanın dünyaya gəlişi ilə yaşanmağa başlanan və ömür boyu davam edən bu duyğu universaldır, çünki təbiətdəki bütün varlıqlar mənfi vəziyyətdən müsbət vəziyyətə keçmək üçün davamlı mücadilədədir. İnsandakı əskiklik duyğusu da fərdin inkişafı və insanlığın təkamülü üçün vacib bir təkandır. Amma çoxumuz bu duyğunun varlığını inkar etməkdəyik. Çünki əskiklik, cəmiyyət dəyərlərinə görə arzuedilməz bir haldır.

Bu səbəblə, çatışmayan cəhətlərimizi ancaq bəzi hallarda üzləşdiyimizdə qəbul edərik. Əskiklik duyğusu yaratdığı narahatlığa rəğmən yaşanması qaçınılmaz hadisədir. Üstəlik insanın həyatını davam etdirə bilməsi və inkişaf edə bilməsi üçün zəruridir, çünki əskikliyin fərqinə varmaq insanı qıcıqlandırar və hərəkətə keçirər.

Dəyərsizlik duyğusu isə yuxarıda təsvir edilən və normal hal olan əskiklik duyğusundan çox fərqlidir. İnsanı hərəkətə və yaratmağa qıcıqlandırmadığı kimi, çıxılmaz vəziyyətin yaranmasına da səbəb olar. Dəyərsizlik duyğusu, bir insanın özünü digər insanlardan daha dəyərsiz bir varlıq olaraq qavraması mənasına gəlir və başlanğıcını uşaqlıq illərindən götürür. Bir uşağa dəyər verilməməsi onu xüsusi haqqları olan müstəqil bir varlıq olaraq tanımama mənasına gəlir. Bir insana dəyər vermək onun həqiqətlərini anlamağa çalışmaq və onu olduğu kimi qəbul edə bilməkdir, lakin bir çox insan digər insanlara dəyər verdiyini zənn edərək əslində öz narsist ehtiyaclarını doyurar.

Özünə dəyər verilməmiş bir insan başqasına dəyər verə bilməz. Bunu sonradan öyrənə bilməsi də ancaq özünə dəyər verməyə başladıqdan sonra yaranan qarşılıqlı prosesdir. Bir başqa deyişlə, insan özünə dəyər verə bildiyi dərəcədə başqalarına da dəyər verər; digər insanlara həqiqi mənada dəyər verdiyini hiss etdikcə özünü də dəyərli hiss edər. Yoxsa bir insanı göylərə qaldıraraq özünü alçaltmaq, nə ona, nə də özünə dəyər verməkdir. Üstəlik belə bir vəziyyət dəyərsizlik duyğularının ardında yatan düşməncə meyillərin və günahkarlıq duyğularının daha da güclənməsinə səbəb olur.

Continue reading “Dəyərsizlik duyğusu”

Blog at WordPress.com.

Up ↑

%d bloggers like this: